और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने
तो मृत्यू नंतरच्या कर्तव्यांचा विचार करण्यात मन लावून होता.
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषञ्जवादिनः
वेगवेगळ्या कर्तव्यांचे दाखले देत, त्यांनी अनेक प्रकारची मते मांडली.
आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुषअयति
त्या स्थितीत राहून, तो आत्म्याच्या सत्यातच जास्त आनंद मानू लागला.
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ
संपूर्ण पृथ्वी फिरून तो शेवटी मिथिलेला पोहोचला.
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः
त्याचे उद्दिष्ट पूर्णपणे साध्य झाले; तो द्वंद्व आणि शंका यांपासून मुक्त झाला.
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम्
तो शाश्वत, अत्यंत दुर्मिळ असे परमसुख शोधत होता.
स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम्
माझ्या मते, त्या रूपाने तो स्वतःच ते जाहीर करतो.
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम्
जो पाच प्रवाहांजवळ हजार वर्षे यज्ञ करतो, तो तेथे वास करतो.
पुरुषावस्थमव्यङ्क्तं परमार्थं न्यवेदयत्
त्याने व्यक्तीच्या अवस्थेत न दिसणारे परमसत्य उघड केले.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः
त्याने विद्वानांना देहदृष्टीने क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यातील फरक समजावून सांगितला.
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम्
त्या मंडळात आसुरीने ते अविनाशी साध्य केले.
ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी
कपिली नावाची एक ब्राह्मण गृहस्थ स्त्री होती.
ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम्
नंतर तिला कपिलीपण आणि दृढ अशी बुद्धी मिळाली.
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्
तिचे कपिलीपण म्हणजे सर्वकाही जाणण्याचे श्रेष्ठ ज्ञान होते.
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः
ती शंभर आचार्यांकडे जाऊन, तर्काने त्यांना गोंधळवून टाकायची.
उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतो ऽनुजगाम तम्
शंभर आचार्यांना सोडून, ती त्याच्या मागे गेली.
अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते
त्याने परम मुक्ती सांगितली, जी सांख्य म्हणून ओळखली जाते.
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्
कर्मावरचा विरक्ती सांगून, त्याने सर्व प्रकारच्या विरक्तीचाही उल्लेख केला.
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम्
तो मोह कोणालाही दिलासा देत नाही, तो नाश करणारा, चंचल आणि क्षणिक असतो.
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः
शास्त्रानेच परम सत्य ठरते असे म्हणत असतानाही, तो पराभूत झाला.
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम्
मोहामुळे तो स्वतःलाच आत्मा समजतो; पण हे खरे आणि श्रेष्ठ मत नाही.
अजरो ऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा
जसा राजा स्वतःला कधीही म्हातारा किंवा मरणारा नाही असे समजतो, तसाच तोही समजतो.
किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्
जगातील घडामोडींबद्दल निश्चितपणे कोणत्या आधारावर सांगता येईल?
प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन
कारण प्रत्यक्ष अनुभव आणि शास्त्र वेगळे आहेत, आणि नियती काही ठरलेली नाही.
अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः
नास्तिकांच्या मतानुसार, शरीराला वेगळा जीव नाही.
जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोंऽबुभक्षणम्
पूर्वजन्माची आठवण, चुंबक, सूर्यकांत मणी आणि पाण्याचे शोषण—
मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः
आणि मृत्यूनंतर कर्म थांबणे—हे सर्व प्रमाण मानले जाते.
अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते
अदृश्य गोष्टींना दृश्य गोष्टींसोबत काहीही साम्य दिसून येत नाही.
तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि
जेव्हा ते (चित्त) हरवते आणि नष्ट होते, तेव्हा ते मृत्यूच्या स्वरूपाचेच होते.
यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोर्ऽथतः
जेव्हा रूपाने, जन्माने, ऐकून किंवा अर्थाने दुसरे काही सापडते—