अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः
आणि जे काही दुःख देतं, स्वतःला अप्रिय वाटतं,
अथयन्मोहसंयुक्तमव्यक्त विषमं भवेत्
आणि जे काही मोहाने भरलेलं, अस्पष्ट आणि अस्वस्थ वाटतं,
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं वा शान्तचित्तता
मोठा आनंद, हर्ष, समाधान, सुख किंवा मनाची शांतता—
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथा क्षमा
असमाधान, वेदना, शोक, लोभ आणि सहनशीलता—
अपमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिते
अपमान, भ्रम, असावधानता, झोप आणि आळस —
दूषणं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
हे अनेक दोष इच्छा आणि शंकेमुळे निर्माण होतात.
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं यस्य सूक्ष्मयोः
सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातील हे सूक्ष्म अंतर —
मशकोदुंबरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सदा
नेहमी एकत्र असलेल्या माशी आणि उंबरासारखे आहे.
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सप्रंयुक्तौ च सर्वदा
स्वभावाने ते वेगळे असले तरी, ते नेहमी एकत्रच दिसतात.
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः
गुणांना आत्मा कळत नाही; पण आत्मा सर्व गुणांना ओळखतो.
इन्द्रियस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसत्तमैः
इंद्रिये शुद्ध बुद्धीबरोबर प्रकाशासाठी कार्य करतात.
सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति
सत्त्व गुणांची निर्मिती करते, आणि क्षेत्रज्ञ त्यांच्याकडे पाहतो.
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन
सत्त्वाला किंवा क्षेत्रज्ञाला कोणताही खरा आधार नाही.
रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति
जेव्हा कोणी मनाने त्यांच्या किरणांना योग्य प्रकारे आवर घालतो —
त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः
जो मुनि नेहमी आत्म्यात रमतो आणि नैसर्गिक कर्म सोडतो —
यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते
जशी पाण्यात राहणारी पक्षी पाण्याने ओलावत नाही,
एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः
तशीच माणसाने आपल्या बुद्धीने, आपल्या स्वभावात वावरावे.
भावयुक्त्या प्रयुक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान्
भावयुक्तीने प्रेरित झाल्यावर, तो नेहमी गुणांची निर्मिती करतो.
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते
ते नष्ट झाल्यावर परत येत नाहीत; निवृत्ती मिळत नाही.
एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
असे काही जण निवृत्तीच मानतात, तर काही वेगळेच समजतात.
इतीमं हृदयग्रथिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्
असा हा हृदयाचा गाठीसारखा, बुद्धी आणि विचारांनी बनलेला, दृढ आहे —
मलिनाः प्राण्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः
जसे अपवित्र माणसे पूर्ण, शुद्ध नदीकडे शुद्धीसाठी येतात,
महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा
जसा मोठ्या नदीच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग माहित असलेल्या माणसाला त्रास होत नाही, तसंच इतरांना होतं.
एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम्
ज्यांना आत्म्याचं आणि मुक्तीचं श्रेष्ठ ज्ञान आहे,
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते च शमं ततः
ते शांत आणि स्थिर बुद्धीने सर्वकाही पाहतात आणि त्यातून त्यांना मनःशांती मिळते.
अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः
जो मन लावून सत्याचा शोध घेतो, सत्य पाहतो आणि इच्छाशून्य असतो,
तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्वापेष्वकृतात्माभिः
जिथे जिथे मन अस्थिर आणि पोहोचणं कठीण असणाऱ्यांमध्ये,
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कतकृत्या मनीषिणः
ते समजून, ज्ञानी लोक त्यालाच सर्वांत आवश्यक कर्तव्य मानतात.
नहि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणेप्रवदत्यतुल्यताम्
कोणासाठीही याहून श्रेष्ठ मार्ग नाही, कारण गुण असला की तिथे कोणतीही विषमता राहत नाही.
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः
त्याच्यासाठी न अप्रिय असतं, न प्रिय; इथे कृतीमधून आनंद किंवा दुःख कसं येईल?