श्रोत्रं वै श्रवणार्थाय स्पर्शनाय च त्वक् स्मृता
कान ऐकण्यासाठी आहे आणि त्वचा स्पर्श जाणण्यासाठी आहे, असं म्हटलं जातं.
चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः
डोळे पाहण्यासाठी आहेत आणि मन शंका निर्माण करतं.
उर्द्धं पादतलाभ्यां यदवाक्चोदक्च पश्यति
वर, खाली आणि पाण्यात पायांच्या तळव्यांनी जे दिसतं—
पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्त्रशः
माणसांनी या जगात इंद्रिये पूर्णपणे समजून घ्यावीत.
एतां बुद्धिं नरो बुद्धा भूतानागतिं गतिम्
जो माणूस ही समजूत जाणतो, तो सर्व सजीवांची ये-जा ओळखतो.
गुणैर्विनश्यते बुद्दिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्यपि
गुणांमुळे बुद्धी नष्ट होते, आणि बुद्धीमुळे इंद्रियेही नष्ट होतात.
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्
म्हणून हे सगळं, जड आणि सजीव, त्या एकाचाच व्याप आहे.
येन पश्यति तञ्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते
ज्यामुळे आपण पाहतो त्याला डोळे म्हणतात; ज्यामुळे आपण ऐकतो त्याला कान म्हणतात.
त्वचा स्पर्शयति स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियते सकृत्
त्वचेने आपण स्पर्श जाणतो; बुद्धी एका क्षणात बदलते.
अधिष्टानात्तु बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा
बुद्धीच्या आधारावर पाच वेगवेगळ्या गोष्टी निर्माण होतात.
पुरुषे तिष्टती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
बुद्धी माणसातच असते आणि ती तीन प्रकारे कार्य करते.
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते
ती कधीच सुख किंवा दुःख यांच्यात गुंतत नाही.
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते
ही बुद्धी, जी अवस्थांनी बनलेली आहे, ती या तीन अवस्थांपलीकडे जात नाही.
अतिभावगता बुद्धिर्भावैर्मनसि वर्तते
बुद्धी अवस्थांपलीकडे गेल्यावरही, ती मनातल्या अवस्थांमध्येच वावरते.
इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा सदा
हीच बुद्धी नेहमी सर्व इंद्रियांना चालना देते.
ये ये च भावा लोके ऽस्मिन्सर्वे प्येतेषु वै त्रिषु
या जगात ज्या ज्या अवस्था आहेत, त्या सगळ्या या तीन अवस्थांमध्येच सामावलेल्या आहेत.
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
शहाण्या माणसाने सर्व इंद्रियांवर ताबा मिळवावा.
त्रिविश्वावेदनाश्चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते
सर्व सजीवांमध्ये जगाच्या तीन प्रकारच्या जाणिवा दिसतात.
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः
सुखाचा स्पर्श म्हणजे सत्त्वगुण; दुःखाचा स्पर्श म्हणजे रजोगुण.
तव यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
तुला जे काही आनंद देतं, ते शरीरात असो किंवा मनात असो,
अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः
आणि जे काही दुःख देतं, स्वतःला अप्रिय वाटतं,
अथयन्मोहसंयुक्तमव्यक्त विषमं भवेत्
आणि जे काही मोहाने भरलेलं, अस्पष्ट आणि अस्वस्थ वाटतं,
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं वा शान्तचित्तता
मोठा आनंद, हर्ष, समाधान, सुख किंवा मनाची शांतता—
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथा क्षमा
असमाधान, वेदना, शोक, लोभ आणि सहनशीलता—
अपमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिते
अपमान, भ्रम, असावधानता, झोप आणि आळस —
दूषणं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
हे अनेक दोष इच्छा आणि शंकेमुळे निर्माण होतात.
सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं यस्य सूक्ष्मयोः
सत्त्व आणि क्षेत्रज्ञ यांच्यातील हे सूक्ष्म अंतर —
मशकोदुंबरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सदा
नेहमी एकत्र असलेल्या माशी आणि उंबरासारखे आहे.
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सप्रंयुक्तौ च सर्वदा
स्वभावाने ते वेगळे असले तरी, ते नेहमी एकत्रच दिसतात.
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः
गुणांना आत्मा कळत नाही; पण आत्मा सर्व गुणांना ओळखतो.