धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य.त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत्
धर्म, अर्थ आणि काम — हे तीन पुरुषार्थ मिळवण्यासाठी, निष्कलंक कर्माने मिळवलेलं धन, स्वाध्यायाने मिळवलेलं, ऋषींनी निर्माण केलेलं, समुद्रातून मिळालेलं, नियम आणि देवांच्या कृपेने मिळालेलं धन याने गृहस्थाने गृहस्थाश्रम चालवावा.
तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरन्ति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका ये ऽन्ये संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यन्तरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तन्ते
हेच सर्व आश्रमांचं मूळ मानलं जातं; गुरुकुलात राहणारे, संन्यासी, आणि इतर व्रत, नियम, धर्म पाळणारे — यांच्यातही भिक्षा, बलि आणि वाटप चालतं.
वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति
वनवास करणाऱ्यांकडे फारशी साधने किंवा वस्तू नसतात. हे साधू लोक साधी, पथ्यकर अन्न खातात, नेहमी वाचनात मग्न असतात आणि तीर्थक्षेत्रे व पवित्र स्थळे पाहण्यासाठी पृथ्वीवर फिरतात.
तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति
त्यांच्यासाठी आदराने उठून स्वागत करणे, जवळ येणे, द्वेष न ठेवता गोड बोलणे, प्रेमाने पाहुणचार करणे, बसायला आणि झोपायला सोय करून देणे, तसेच योग्य सेवा करणे हे सर्व कर्तव्य आहे.
स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति
जो त्यांना काही देतो, तो आपले पाप दूर करून पुण्य मिळवतो.
अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते निवापेन पितरो विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति
यात यज्ञकर्मांनी देवता संतुष्ट होतात, पिंडदानाने पितरांना समाधान मिळते, विद्या-अभ्यास, ऐकणे आणि लक्षात ठेवणे याने ऋषी प्रसन्न होतात आणि संतती निर्माण केल्याने सृष्टीकर्ता तृप्त होतो.
परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम्
अती तपश्चर्या, इतरांना त्रास देणे आणि कठोर वागणे हे येथे निंदनीय आहे.
अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः
अहिंसा, सत्य बोलणे आणि राग न ठेवणे — ही सर्व आश्रमांमध्ये आचरली जाणारी खरी तपश्चर्या आहे.
अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः
यात हार, दागिने, वस्त्रे, तेल लावणे, नेहमीचे सुख, नृत्य-गाणे, वाद्यांचे स्वर, प्रियजनांचे दर्शन आणि विविध प्रकारचे खाणे-पिणे यांचा उपभोग घेण्यास परवानगी आहे.
स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात्
तो येथे ही सुखे उपभोगू शकतो आणि शेवटी शिष्ट लोकांचा मार्ग प्राप्त करतो.
त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः
ज्याने कामसुखांचा त्याग केला आहे, त्याला स्वर्गप्राप्ती कठीण नाही.
वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्त्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यन्ते अनुसंचरन्ति
वनवास करणारेही धर्माचे पालन करत, पुण्य तीर्थे, नद्यांचे उगम आणि आपल्या भक्तांनी वावरलेल्या जंगलांत, जिथे हरिण, रानडुक्कर, म्हैस, वाघ आणि हत्ती असतात, तिथे तपश्चर्या करतात आणि फिरतात.
समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहॄन्ते
समीद, कुशा, फुले गोळा करून, स्वच्छता करून विश्रांती घेतात; थंडी-उष्णता-वारा सहन करतात; विविध नियमांचे पालन करून त्यांची त्वचा, मांस, रक्त, हाडे सुकलेली असतात; पण ते धैर्याने शरीर पेलतात, कारण त्यांचा मनोबल प्रबळ असतो.
स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जायान्
तो अग्नीप्रमाणे दोष जाळतो आणि जिंकता येत नाहीत अशी लोकही जिंकतो.
समलोष्टाश्मकाञ्चनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः
त्यांना मातीचे ढेकूळ, दगड आणि सोने सारखेच वाटते; आणि तीन पुरुषार्थांच्या गोष्टींमध्ये त्यांचे मन कुठेही आसक्त राहत नाही.
अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणो ऽनिकेताः पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरन्तो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति
न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित्
त्याच्यामुळे कोणत्याही प्राण्याला कधीच भीती वाटत नाही.
विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिता ग्निना संव्रजते हि सोकान्
ब्राह्मण भिक्षेने मिळवलेल्या हविष्याने अग्नीमध्ये होम करून पितृलोकात जातो.
अनिन्धनं ज्योतिरिव प्रशान्तं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः
इंधन नसलेल्या शांत ज्योतीसारखा तो द्विज ब्रह्मलोक प्राप्त करतो.
तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
हे मला जाणून घ्यायचे आहे; कृपया तुम्ही ते मला सांगावे.
पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते
तो सर्वोच्च लोक पुण्यवान, सुरक्षित आणि सर्वांना हवासा आहे असे म्हटले जाते.
लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः
त्या ठिकाणी माणसे लोभ आणि मोह यांना सोडून शांत आणि त्रासरहित असतात.
काले मृत्युः प्रबवति स्पृशन्ति व्याधयो न च
मृत्यू फक्त योग्य वेळीच येतो आणि आजार त्यांना स्पर्शही करत नाहीत.
नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः
तेथे कोणी दुसरा मारला जात नाही आणि संपत्तीबद्दल कोणालाही आश्चर्य वाटत नाही.
कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते
तेथे प्रत्येकाच्या कर्माचे फळ प्रत्यक्ष अनुभवता येते.
सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः
काही जण सर्व सुखांनी वेढलेले आणि सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेले असतात.
श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम्
काही जण मोठ्या कष्टाने आपले जीवन चालवतात.
सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे
काही सुखी, काही दुःखी; काही गरीब, तर काही श्रीमंत असतात.
लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यन्त्यपण्डिताः
संपत्तीमुळे निर्माण होणारा लोभ अज्ञ लोकांना गवतासारखा फसवतो.
सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादो ऽभ्यसूयता
स्वार्थासाठी फसवणूक, चोरी, निंदा आणि मत्सर—
मित्र, शत्रू आणि अपरिचित सर्वांना सारखेच पाहतात; स्थावर, अंडज, जरायुज, स्वेदज सर्व प्राण्यांना वाणी, मन किंवा कृतीने कधीच त्रास देत नाहीत; त्यांना कुठेही घर नसते, पर्वत, नदीकिनारे, झाडांच्या मुळाशी, देवळांमध्ये किंवा कधी कधी गावात, शहरातही जातात; पण त्यांच्यात कधीच राग, गर्व, लोभ, मोह, दुःख, दांभिकपणा, निंदा, अहंकार किंवा हिंसा नसते.