सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये
ही प्रजापतीची सृष्टी आहे, जी जीव आणि आत्म्याच्या स्वरूपावर ठरते.
आत्मतेजो ऽभिनिर् वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्
आत्म्याचे तेज प्रकट झाले, ते सूर्य आणि अग्नीइतकेच तेजस्वी होते.
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः
त्याने, प्रभूने, स्वर्गासाठी आचार आणि शुद्धता ठरवली.
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा
यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच आणि माणसेही तशीच.
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते
चार वर्णांची छटा जर छटेनुसार वेगळी केली तर,
त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते
सर्वांच्या आत छटा वाहते, तर मग छटा वेगळी का धरली जाते?
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः
या विविध छटांमध्ये, छटा निश्चिती कुठून होते?
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम्
ब्रह्मदेवाने जे प्रथम निर्माण केले, ते कर्मामुळेच आपली छटा मिळवते.
त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः
जे द्विज आपले कर्तव्य सोडून हिंसेत रमले, त्यांनी क्षत्रियांची अवस्था मिळवली आहे.
स्वधर्ंमन्नानुतिष्टन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः
जे द्विज आपला धर्म पाळत नाहीत, ते खरे तर वैश्य झाले आहेत.
कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः
जे द्विज काळे आहेत आणि ज्यांच्यात पवित्रता नाही, ते शूद्र झाले आहेत.
ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति
जे ब्राह्मण धर्माच्या मार्गावर ठाम राहतात, त्यांचे तप कधीही नष्ट होत नाही.
ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः
जे जाणणारे आहेत, ते आदिकाळी निर्माण झालेले ब्रह्म ओळखतात.
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा
ती सृष्टी मानसिक म्हणून ओळखली जाते आणि ती धर्माच्या मार्गाला समर्पित आहे.
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उत्तम वक्त्यांपैकी एक, मला वैश्य आणि शूद्र यांच्याविषयी सांग.
वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः
जो वेदाध्ययनात पारंगत आहे आणि ब्रह्मकर्मात स्थित आहे,
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते
जो नेहमी व्रत पाळतो आणि सत्याला वाहिलेला आहे, तोच खरा ब्राह्मण म्हणतात.
तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः
जिथे तपस्या दिसते, तिथे तो ब्राह्मण म्हणून ओळखला जातो.
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते
जो दान करण्यात आनंद मानतो आणि घेण्यात नाही, तोच खरा क्षत्रिय म्हणतात.
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः
जो वेदाध्ययनात पारंगत आहे, त्याला वैश्य असे नाव दिले जाते.
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः
जो वेद सोडतो आणि आचार सोडतो, तोच शूद्र म्हणून ओळखला जातो.
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च
फक्त जन्मामुळे शूद्र शूद्र होत नाही, किंवा ब्राह्मण ब्राह्मण होत नाही.
एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः
हे ज्ञानी लोकांचे पवित्र ज्ञान आहे आणि तसेच आत्मसंयमही.
नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात्
सततच्या रागापासून संपत्तीचे आणि मत्सरापासून तपस्येचे रक्षण करावे.
विद्यां मानापमानाभघ्यामात्मानं तु प्रमादतः
विद्येचे अभिमान आणि अपमानापासून, आणि स्वतःचे दुर्लक्षापासून रक्षण करावे.
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान्
ज्याच्याकडून सर्व काही त्यागात अर्पण होते, तोच खरा त्यागी आणि बुद्धिमान आहे.
परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेन्द्रियः
संपत्तीचा त्याग केल्यावर, ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तो माणूस बंधनातून मुक्त होतो.
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्ममना
जो साधू नेहमीच तपश्चर्येत मग्न असतो, स्वतःला आणि मनाला संयमात ठेवतो—
इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तव्द्यक्तमिति स्थितिः
इंद्रियांना जे जे कळते, तेच प्रत्यक्षात दिसते आणि तेच सत्य मानले जाते.
अविश्रंभेण मन्तव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः
विश्वास न ठेवता विचार करावा, पण एकदा विश्वास निर्माण झाला की, मन त्यात स्थिर ठेवावे.