सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम्
इथे तो सुखदुःख जाणतो, पण त्यांच्यापासून वेगळा झाला की, त्याला आपले शरीरही जाणवत नाही.
तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति
मग शरीरातील ज्वाला शांत झाली की, शरीर सोडल्यावर ते नष्ट होते.
तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत्
तेथे आत्मा, मनातून जन्मलेला ब्रह्मा, सर्व जीवांमध्ये जगांची निर्मिती करणारा असतो.
तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिन्दुरिव पुष्करे
जो त्या शरीरात स्थिर असतो, तो जणू कमळावरच्या थेंबासारखा असतो.
तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम्
अंधार, रज आणि सत्त्व हे जीवाचे गुण समज.
अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त
यापलीकडे, क्षेत्र जाणणारे सांगतात की, ज्याने सात जगांची गती सुरू केली तोच मूळ आहे.
जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः
जीव शरीरापासून वेगळा झाला की, तो निघून जातो; आणि शरीराचा विघटन दहा-सव्वादहा भागांत होते.
दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः
हे तीक्ष्ण बुद्धीने, सूक्ष्म समज असणाऱ्या तत्वदर्शींना दिसते.
लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि
जो अन्न मिळवतो आणि मन शुद्ध करतो, तो स्वतःला स्वतःमध्ये पाहतो.
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते
स्वतःमध्ये स्थिर राहून, प्रसन्न मनाने, तो अनंत सुख मिळवतो.
सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये
ही प्रजापतीची सृष्टी आहे, जी जीव आणि आत्म्याच्या स्वरूपावर ठरते.
आत्मतेजो ऽभिनिर् वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान्
आत्म्याचे तेज प्रकट झाले, ते सूर्य आणि अग्नीइतकेच तेजस्वी होते.
आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः
त्याने, प्रभूने, स्वर्गासाठी आचार आणि शुद्धता ठरवली.
यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा
यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच आणि माणसेही तशीच.
चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते
चार वर्णांची छटा जर छटेनुसार वेगळी केली तर,
त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते
सर्वांच्या आत छटा वाहते, तर मग छटा वेगळी का धरली जाते?
तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः
या विविध छटांमध्ये, छटा निश्चिती कुठून होते?
ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम्
ब्रह्मदेवाने जे प्रथम निर्माण केले, ते कर्मामुळेच आपली छटा मिळवते.
त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः
जे द्विज आपले कर्तव्य सोडून हिंसेत रमले, त्यांनी क्षत्रियांची अवस्था मिळवली आहे.
स्वधर्ंमन्नानुतिष्टन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः
जे द्विज आपला धर्म पाळत नाहीत, ते खरे तर वैश्य झाले आहेत.
कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः
जे द्विज काळे आहेत आणि ज्यांच्यात पवित्रता नाही, ते शूद्र झाले आहेत.
ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति
जे ब्राह्मण धर्माच्या मार्गावर ठाम राहतात, त्यांचे तप कधीही नष्ट होत नाही.
ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानन्ति तद्विदः
जे जाणणारे आहेत, ते आदिकाळी निर्माण झालेले ब्रह्म ओळखतात.
सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा
ती सृष्टी मानसिक म्हणून ओळखली जाते आणि ती धर्माच्या मार्गाला समर्पित आहे.
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर
हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उत्तम वक्त्यांपैकी एक, मला वैश्य आणि शूद्र यांच्याविषयी सांग.
वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः
जो वेदाध्ययनात पारंगत आहे आणि ब्रह्मकर्मात स्थित आहे,
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते
जो नेहमी व्रत पाळतो आणि सत्याला वाहिलेला आहे, तोच खरा ब्राह्मण म्हणतात.
तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः
जिथे तपस्या दिसते, तिथे तो ब्राह्मण म्हणून ओळखला जातो.
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते
जो दान करण्यात आनंद मानतो आणि घेण्यात नाही, तोच खरा क्षत्रिय म्हणतात.
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः
जो वेदाध्ययनात पारंगत आहे, त्याला वैश्य असे नाव दिले जाते.