निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च
तो सुवास काढणारा, एकत्रित, स्निग्ध, कोरडा आणि स्वच्छ असतो.
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना
डोळ्यांनी प्रकाश दिसतो आणि वाऱ्याने स्पर्श जाणवतो.
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
रसाची ओळख कशी होते ते मी सांगतो, माझे बोलणे लक्ष देऊन ऐक.
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा
गोड, खारट, कडू, तुरट, आंबट आणि तिखट — हे रस आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ध्वनी, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण प्रकाशाला सांगितले आहेत.
ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान्
लहान, मोठा, जाड, चौकोनी, सूक्ष्म आणि गोल.
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः
कठीण, चिकट, गुळगुळीत, ओलसर, मऊ आणि कडक.
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
यात आकाशाला एकच गुण आहे, तो म्हणजे ध्वनी.
षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा
षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, धैवत आणि असेच.
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः
हा सात प्रकारचा गुण आकाशातून निर्माण होतो असे सांगितले आहे.
मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च
मृदंग, भेरी, शंख, वीजेचा गडगडाट आणि रथाचा आवाज.
वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः
वाऱ्याचा गुण म्हणजे स्पर्श, आणि स्पर्श अनेक प्रकारचा असतो.
तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरो ऽपि च
तसेच, खरखरीत, मऊ, गुळगुळीत, हलका आणि जड.
एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते
अशा प्रकारे वाऱ्याचे एकूण अकरा गुण सांगितले आहेत.
अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः
तो वारा अखंडपणे नव्या नव्या लहरींनी हलतो आणि त्याची गती अनियमित असते.
आपो ऽग्निर्मारुश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु
पाणी, अग्नी आणि वारा हे नेहमी देहधारकांमध्ये जागृत असतात.
पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली
जसा एखादा बलवान पुरुष पृथ्वीचा घटक मिळवून त्यावर आपले कृत्य करतो,
प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
तसाच प्राण डोक्यात किंवा वाणीच्या अग्नीत असताना हालचाल करतो.
मनो बुद्धिरहॄङ्कारो भूतानि विषयश्च सः
मन, बुद्धी, अहंकार, पंचमहाभूत आणि इंद्रिये,
पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
हे सर्व समप्राणासोबत मागून आपापली वाट चालतात.
वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते
अपान वायू शरीरातील मूत्र किंवा मल घेऊन फिरतो.
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः
स्वाध्याय जाणणारे ज्ञानी त्याला 'उदान' असे म्हणतात.
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
मानवाच्या शरीरात त्याला 'व्यान' असे शिकवले जाते.
रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते
तो रस आणि दोष सर्वत्र फिरवतो.
समन्वितस्त्वधिष्टानं सम्यक् पचति पावकः
स्वतःच्या जागी असलेला अग्नी योग्य रीतीने अन्न पचवतो.
रेतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
त्यापासून वीर्य निर्माण होते आणि सर्व नाड्या उत्पन्न होतात.
ऊष्मा चागिरीति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्
जो शरीरातील अन्न पचवतो, तो उष्णता आणि अग्नी म्हणून ओळखावा.
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
तो वर जाऊन पुन्हा अग्नीला उचलतो.
नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः
शरीराच्या नाभीच्या मुळाशी सर्व प्राण एकत्र असतात.
वहॄन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
दहा प्राणांनी प्रेरित नाड्या अन्नरस वाहतात.