श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे, स्पर्श करणे आणि पाहणे — ही इंद्रिये म्हणून ओळखली जातात.
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
स्थावर जीवांच्या शरीरात पाच तत्त्वे दिसत नाहीत.
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
वृक्षांच्या शरीरातही पाच तत्त्वे सापडत नाहीत.
न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः
त्यांना स्पर्श कळत नाही; मग पाच तत्त्वे कशी असतील?
आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
आकाश मोजता येत नाही म्हणून वृक्षांना भौतिक आकाश नसते.
तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते
तरीही त्यांना नेहमी फुले आणि फळे येतात.
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
ते कोमेजतात आणि सुकतात; त्यामुळे त्यांच्यात स्पर्श असतो.
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
ऐकण्याने शब्द समजतो; म्हणून वृक्ष ऐकू शकतात.
नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
दिसत नसलेला मार्ग नाही; म्हणून वृक्ष पाहू शकतात.
अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
ते निरोगी असतात आणि फुलतात; म्हणून वृक्ष वास घेऊ शकतात.
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते
मला वृक्षांमध्ये जीव दिसतो; त्यांच्यात चैतन्याचा अभाव नाही.
आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते
आहाराचे रूपांतर झाल्यावर ओलावा आणि वाढ निर्माण होते.
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
प्रत्येक तत्त्व वेगवेगळे असते, त्यावरून शरीर चालते.
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये
म्हणून या शरीरातील सर्व संघटना पृथ्वीमुळे बनतात.
अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
अग्नीपासून जे जन्मते ते निर्माण होते; सर्व शरीरधारी पाच अग्नीचे असतात.
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः
आकाशापासून प्राण्यांच्या शरीरात ही पाच तत्त्वे निर्माण होतात.
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
पाणी पाच प्रकारांनी नेहमीच सर्व प्राण्यांच्या शरीरात असते.
प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा
प्राणामुळे प्राणी पोसला जातो आणि व्यानामुळे तो चालतो.
इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम्
हे पाच वारे या जगात देहधारकाला वेढून टाकतात.
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
त्या सुवासाच्या गुणांचा मी आता सविस्तर सांगतो.
निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च
तो सुवास काढणारा, एकत्रित, स्निग्ध, कोरडा आणि स्वच्छ असतो.
ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना
डोळ्यांनी प्रकाश दिसतो आणि वाऱ्याने स्पर्श जाणवतो.
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
रसाची ओळख कशी होते ते मी सांगतो, माझे बोलणे लक्ष देऊन ऐक.
मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा
गोड, खारट, कडू, तुरट, आंबट आणि तिखट — हे रस आहेत.
शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ध्वनी, स्पर्श आणि रूप — हे तीन गुण प्रकाशाला सांगितले आहेत.
ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान्
लहान, मोठा, जाड, चौकोनी, सूक्ष्म आणि गोल.
कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः
कठीण, चिकट, गुळगुळीत, ओलसर, मऊ आणि कडक.
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
यात आकाशाला एकच गुण आहे, तो म्हणजे ध्वनी.
षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा
षड्ज, ऋषभ, गांधार, मध्यम, धैवत आणि असेच.
एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः
हा सात प्रकारचा गुण आकाशातून निर्माण होतो असे सांगितले आहे.