भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्
वाऱ्याने पाण्याचा पृष्ठभाग फोडून मोठा गडगडाट करत वर उडाला.
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति
तो आकाशात पोहोचला, पण शांत झाला नाही.
प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः
तेव्हा वरच्या दिशेने एक गडद, प्रकाशरहित अंधार प्रकट झाला.
तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते
अग्नी आणि वाऱ्याच्या संयोगाने घट्टपणा निर्माण होतो.
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति
तो एकत्र येऊन पृथ्वीचे रूप घेतो.
भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते
ज्या पृथ्वीपासून सर्व काही उत्पन्न होते, तीच खरी पृथ्वी समजावी.
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
हे सर्व लोक महाभूत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तत्त्वांनी वेढलेले आहेत.
पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
नंतर या तत्त्वांमध्ये तत्त्वस्वरूप कसे येते?
अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते
म्हणूनच यांना 'महाभूत' हे नाव मिळाले आहे.
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
येथे पृथ्वी म्हणजे एकत्रितपणा; शरीर पाच तत्त्वांनी बनलेले आहे.
श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे, स्पर्श करणे आणि पाहणे — ही इंद्रिये म्हणून ओळखली जातात.
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
स्थावर जीवांच्या शरीरात पाच तत्त्वे दिसत नाहीत.
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
वृक्षांच्या शरीरातही पाच तत्त्वे सापडत नाहीत.
न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः
त्यांना स्पर्श कळत नाही; मग पाच तत्त्वे कशी असतील?
आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
आकाश मोजता येत नाही म्हणून वृक्षांना भौतिक आकाश नसते.
तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते
तरीही त्यांना नेहमी फुले आणि फळे येतात.
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
ते कोमेजतात आणि सुकतात; त्यामुळे त्यांच्यात स्पर्श असतो.
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
ऐकण्याने शब्द समजतो; म्हणून वृक्ष ऐकू शकतात.
नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
दिसत नसलेला मार्ग नाही; म्हणून वृक्ष पाहू शकतात.
अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
ते निरोगी असतात आणि फुलतात; म्हणून वृक्ष वास घेऊ शकतात.
जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते
मला वृक्षांमध्ये जीव दिसतो; त्यांच्यात चैतन्याचा अभाव नाही.
आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते
आहाराचे रूपांतर झाल्यावर ओलावा आणि वाढ निर्माण होते.
प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
प्रत्येक तत्त्व वेगवेगळे असते, त्यावरून शरीर चालते.
इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये
म्हणून या शरीरातील सर्व संघटना पृथ्वीमुळे बनतात.
अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
अग्नीपासून जे जन्मते ते निर्माण होते; सर्व शरीरधारी पाच अग्नीचे असतात.
आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः
आकाशापासून प्राण्यांच्या शरीरात ही पाच तत्त्वे निर्माण होतात.
इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
पाणी पाच प्रकारांनी नेहमीच सर्व प्राण्यांच्या शरीरात असते.
प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा
प्राणामुळे प्राणी पोसला जातो आणि व्यानामुळे तो चालतो.
इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम्
हे पाच वारे या जगात देहधारकाला वेढून टाकतात.
तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
त्या सुवासाच्या गुणांचा मी आता सविस्तर सांगतो.