संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्
सर्व जीवांची रक्षा व्हावी म्हणून सर्वात आधी पाणी निर्माण केले गेले.
यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धन्ते येन च प्रजाः
ज्यामुळे सर्व जीवांचे प्राण वाढतात आणि ज्यामुळे सृष्टी वाढते.
सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः
हे सर्व वारुणाचं समजावं; पाणी पुन्हा शांत झालं.
कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्
ही पृथ्वी कशी निर्माण झाली, याबद्दल मला मोठा संशय आहे.
लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम्
सृष्टीच्या उत्पत्तीबद्दल महान लोकांमध्ये प्रश्न निर्माण झाला आहे.
त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं विर्षशतं द्विजाः
द्विजांनी अन्न सोडून, एकमेकांशी स्पर्धा करत, शंभर दिव्य वर्षे सहन केली.
दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्
तेथे आकाशातून दिव्य सरस्वती प्रकट झाली.
नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ
जणू चंद्र, सूर्य आणि वारा हरवले आहेत, सर्व काही झोपेत आहे असे वाटले.
तस्माञ्च सलिलोत्पीडादुदतिष्टत मारुतः
त्या पाण्याच्या दडपणातून वारा उठला.
तञ्चाभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुते ऽनिलः
वारा जागा भरू लागला आणि आवाज निर्माण करू लागला.
भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्
वाऱ्याने पाण्याचा पृष्ठभाग फोडून मोठा गडगडाट करत वर उडाला.
आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति
तो आकाशात पोहोचला, पण शांत झाला नाही.
प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः
तेव्हा वरच्या दिशेने एक गडद, प्रकाशरहित अंधार प्रकट झाला.
तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते
अग्नी आणि वाऱ्याच्या संयोगाने घट्टपणा निर्माण होतो.
स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति
तो एकत्र येऊन पृथ्वीचे रूप घेतो.
भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते
ज्या पृथ्वीपासून सर्व काही उत्पन्न होते, तीच खरी पृथ्वी समजावी.
आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
हे सर्व लोक महाभूत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तत्त्वांनी वेढलेले आहेत.
पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
नंतर या तत्त्वांमध्ये तत्त्वस्वरूप कसे येते?
अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते
म्हणूनच यांना 'महाभूत' हे नाव मिळाले आहे.
पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
येथे पृथ्वी म्हणजे एकत्रितपणा; शरीर पाच तत्त्वांनी बनलेले आहे.
श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
ऐकणे, वास घेणे, चव घेणे, स्पर्श करणे आणि पाहणे — ही इंद्रिये म्हणून ओळखली जातात.
स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
स्थावर जीवांच्या शरीरात पाच तत्त्वे दिसत नाहीत.
वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
वृक्षांच्या शरीरातही पाच तत्त्वे सापडत नाहीत.
न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः
त्यांना स्पर्श कळत नाही; मग पाच तत्त्वे कशी असतील?
आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
आकाश मोजता येत नाही म्हणून वृक्षांना भौतिक आकाश नसते.
तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते
तरीही त्यांना नेहमी फुले आणि फळे येतात.
म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
ते कोमेजतात आणि सुकतात; त्यामुळे त्यांच्यात स्पर्श असतो.
श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
ऐकण्याने शब्द समजतो; म्हणून वृक्ष ऐकू शकतात.
नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
दिसत नसलेला मार्ग नाही; म्हणून वृक्ष पाहू शकतात.
अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
ते निरोगी असतात आणि फुलतात; म्हणून वृक्ष वास घेऊ शकतात.