एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्
अशा शंकेवर भरद्वाजाने विचारले असता, भगवंत म्हणाले—
मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वे महर्षिभिः
पूर्वी जो मानस म्हणून प्रसिद्ध होता, तो महर्षींमध्ये खूप मानला जातो.
अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षयो ऽव्ययः
तोच अव्यक्त, शाश्वत, नाशरहित आणि अचल म्हणून ओळखला जातो.
सो ऽमृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः
त्या देवाने प्रथम नावाने ओळखला जाणारा महात्मा निर्माण केला.
आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ
आकाशातून पाणी निर्माण झाले; पाण्यातून अग्नी आणि वारा उत्पन्न झाले.
ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा
नंतर स्वयंभूने तेजस्वी, दिव्य कमळ निर्माण केले.
अहॄङ्कार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्
तो अहंकार म्हणून ओळखला जातो, सर्व जीवांचा आत्मा आणि कर्ता आहे.
शैलास्तस्यास्थिसंधास्तु मेदो मसिं च मेदिनी
त्याच्या हाडांपासून पर्वत, मज्जेतून पृथ्वीची माती आणि शाई निर्माण झाली.
पवनश्चैव निश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः शिराः
त्याचा श्वास म्हणजे वारा, तेज म्हणजे अग्नी, आणि त्याच्या शिरा म्हणजे नद्या.
नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पदौ भुजौ दिशः
त्याचे डोके म्हणजे आकाश, पाय म्हणजे पृथ्वी, आणि हात म्हणजे दिशा आहेत.
स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः
तोच भगवंत विष्णू, अनंत नावाने प्रसिद्ध आहे.
ततः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यदिह त्वया
त्याच्यापासून हे विश्व निर्माण झाले—जर तू याबद्दल विचारले असेल तर.
कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः
याशिवाय दुसरे कोणते प्रमाण आहे? खरी शंका दूर कर.
रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यां तो नाधिगम्यते
ती रम्य, अनेक आधारांनी भरलेली जागा तुला मिळू शकत नाही.
तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः
तेथे देव स्वतःच तेजाने झळकत आहेत, त्यांचा प्रकाश सूर्यासारखा आणि अग्नीच्या ज्वाळेसारखा आहे.
दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद
हे फार कठीण आणि अंत नसलेले आहे, हे मला सांग, मान देणाऱ्या.
निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि
हे आकाश रोखले गेले आहे, आणि देवांनाही ते मोजता येत नाही इतके अपार आहे.
तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निरेव च
अंधाराच्या शेवटी पाणी आहे असे म्हणतात, आणि पाण्याच्या शेवटी अग्नी आहे.
तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्
त्याच्या पलीकडे पुन्हा आकाश आहे, आणि आकाशाच्या शेवटी पुन्हा पाणी आहे.
अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि
अग्नी, वारा आणि पाण्यापासून हे सर्व देवतांनाही समजणे कठीण आहे.
आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदशनात्
हे सर्व आकाशासारखे आहेत, आणि सत्याचा भेद केल्यावर वेगळे पडतात.
त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा
जसे त्रैलोक्य आणि समुद्रात प्रमाण ठरवलेले असते.
सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः
सिद्ध आणि देवतांची गती मर्यादित झाल्यावर.
नामधेयानुरुपस्य मानसस्य महात्मनः
महात्म्याच्या नावानुसार आणि स्वभावानुसार.
को ऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो यो ऽपि स्यात्तद्विधो ऽपरः
अशी गोष्ट दुसरा कोणी जाणू शकतो का, जरी तसाच दुसरा कोणी असला तरी?
ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः
ब्रह्मा हा धर्ममय आहे, आणि तोच आद्य व श्रेष्ठ प्रजापती आहे.
ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे
तुम्ही ब्रह्मा या प्राचीनाचा उल्लेख करता, याबद्दल मला शंका आहे.
तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते
त्याच्या आसनासाठी पृथ्वीला कमळ असे म्हणतात.
तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः
त्या कमळाच्या मध्यभागी बसून तो या जगातील लोकांची निर्मिती करतो, तोच या सृष्टीचा कर्ता आहे.
मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्वहिर्द्विजसत्तम
मेऱूच्या मध्यभागी ब्रह्मा आहे, आणि त्याच्या बाहेर, द्विजश्रेष्ठा,