विगणय्य स्वयं दृष्टो विस्मितश्चार्थचिन्तया
स्वतः धन मोजून, तो संपत्तीच्या विचाराने आश्चर्यचकित झाला.
मेया तपो विक्रयाद्यैरेतद्धनमुपार्जितम्
हे धन तप, व्यापार आणि अशा अनेक मार्गांनी मिळवले गेले.
मेरुतुल्यसुवर्णानि ह्यसंख्यातानि वाञ्छति
तो मेरू पर्वताएवढं सोनं, अगणित प्रमाणात, मिळावं अशी इच्छा धरतो.
सर्वान्कामानवांप्नोति पुनरन्यञ्च काङ्क्षति
तो सर्व इच्छित वस्तू मिळवतो, तरी पुन्हा काही तरी नवीन हवे असते.
चक्षुःश्रोत्रे च जीर्येते तृष्णेका तरुणायते
डोळे आणि कान म्हातारे होतात, पण इच्छा मात्र नेहमीच तरुण राहते.
बलं हतं च जरसा तृष्णा तरुणतां गता
वयामुळे बळ कमी होतं, पण तृष्णा मात्र नव्या जोमात येते.
सुशान्तो ऽपि प्रमन्युः स्याद्धीमानप्यतिमूढधीः
खूप शांत असलेला माणूसही कधी रागावू शकतो, आणि ज्ञानी माणूसही कधी मूर्खासारखा वागू शकतो.
तस्मादाशां त्यजेत्प्राज्ञो यदीच्छेच्छाश्वतं सुखम्
म्हणून, जो कोणी कायमचा आनंद मिळवू इच्छितो, त्याने आशा सोडावी.
तथैव सत्कुले जन्म आशा हत्यतिवेगतः
त्याचप्रमाणे, चांगल्या घराण्यात जन्म घेतला असला तरी, आशेमुळे तो क्षणात नष्ट होतो.
किञ्चिद्दातापि चाण्डालस्तस्मादधिकतां गतः
थोडं जरी दान देणारा नीच माणूससुद्धा, जन्माने श्रेष्ठ असणाऱ्यापेक्षा मोठा ठरतो.
अवमानादिकं दुःखं न जानन्ति कदाप्यहो
अरेरे, त्यांना कधीच अपमान वगैरे दुःख कळत नाही.
शरीरमपि जीर्णं च जरसापहतं बलम्
शरीरही म्हातारे होते, आणि वयामुळे बळही संपते.
एवं निश्चित्य विप्रेन्द्र धर्ममार्ग रतो ऽभवत्
असं विचार करून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तो धर्माच्या मार्गावर लागला.
स्वयं तु भाग द्वितय स्वार्जितार्थादपाहरत्
त्याने स्वतः मिळवलेल्या संपत्तीपैकी अर्धा भाग वेगळा काढला.
स्वेनार्जितानां पापानां नाशं कर्तुमनास्तदा
मग त्याने स्वतःच्या पापांचा नाश करायचं ठरवलं.
अन्नादीनां च दानानि गङ्गातीरे चकार सः
त्याने गंगा नदीच्या काठी अन्नादी वस्तूंचे दान केले.
नारनारायण स्थानं जगाम तपसे वनम्
तो नर-नारायण यांच्या स्थानाकडे, तप करण्यासाठी वनात गेला.
फलितैः पुषअपितैश्चैव शोभितं वृक्षसंचयैः
फुललेली आणि फळांनी लगडलेली झाडांची गर्दी तिथे शोभून दिसत होती.
परिचर्यापरैर्वृद्धैर्मुनिभिः परिशोभितम्
सेवेत मग्न असलेल्या वृद्ध ऋषींनी ते स्थान सुंदर झाले होते.
गृणन्तं परमं ब्रह्म तेजोराशिं ददर्श ह
तो परम ब्रह्म, तेजाचा समूह, ज्याचे स्तुती केली जात होती, त्याला दिसला.
शीर्णपर्णाशनं दृष्ट्वा वेदमालिर्ननाम तम्
झाडावरून गळून पडलेली पाने खाऊन जगणारा तो पाहून वेदमाळीने त्याला वंदन केले.
कन्दमूलफलाद्यैस्तु नारायणधिया मुने
मुनिवर, तो माणूस कंद, मुळं, फळं वगैरे खाऊन, मनानं नेहमी नारायणातच रमला होता.
विनयावनतो भूत्वा प्रोवाच वदतां वरम्
तो नम्रपणे वाकून, सर्वश्रेष्ठ वक्त्याला बोलू लागला.
मामुद्धर महाभाग ज्ञानदानेन पण्डित
हे भाग्यवान आणि ज्ञानी, मला ज्ञान देऊन या संसारातून सोडव.
प्रोवाच प्रहसन्वाग्मी वेदमालिं गुणान्वितम्
हसत-हसत, त्या वाक्पटू व्यक्तीने सद्गुणी वेदमाळीला उत्तर दिलं.
प्रवक्ष्यामि समासेन दुर्लभं त्वकृतात्मनाम्
मी तुला थोडक्यात सांगतो, जे आत्मसंयम नसलेल्यांना फार कठीण आहे.
परापवादं पैशुन्यं कदाचिदपि मा कृथाः
कधीही दुसऱ्यांची निंदा किंवा वाईट बोलणं करू नकोस.
हरिपूजापरश्चैव त्यज मूर्खसमागमम्
नेहमी हरिपूजेत मन लाव, आणि मूर्खांच्या संगतीपासून दूर राहा.
परित्यज्यात्मवल्लोकं दृष्ट्वा शान्तिं गमिष्यसि
जसं आपण स्वतःचं शरीर सोडतो, तसं जगाचा त्याग केलास तर तुला शांती मिळेल.
द्रंभाचारमहॄङ्कारं नैष्ठुर्यं च परित्यज
दुजाभाव, दंभ, अहंकार आणि कठोरपणा सोडून दे.