उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः
उपासकाने प्राणांवर विजय मिळवावा, द्वंद्वांपलीकडे जावे आणि मत्सर सोडावा.
अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते
अभ्यासाने, माणसांपासून दूर आणि शांततेत, प्राणांवर नियंत्रण मिळवावे.
प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः
यालाच प्राणायाम म्हणतात, तो दोन प्रकारचा सांगितला आहे.
जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः
ध्यानाशिवाय तो अगर्भ प्राणायाम आणि ध्यानासह सगर्भ प्राणायाम म्हणतात.
एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः
म्हणून, प्रज्ञावंतांनी प्राणायाम चार प्रकारचा सांगितला आहे.
सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता
त्यांना सूर्यदैवत, पितृयोनि आणि इतर असे म्हटले जाते.
तत्राधिदैवत चन्द्रं जानीहि मुनिसत्तमं
त्यात, श्रेष्ठ मुनी, चंद्राला अधिदैवत मानावे.
अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता
सर्वात सूक्ष्म आणि गुप्त असा प्राणायाम ब्रह्मदैवत समजावा.
पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः
उजव्या नाकाने श्वास भरावा; हेच पूरक म्हणतात.
संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः
श्वास पूर्ण भरून, जणू काही कुंभ धरल्यासारखे थांबावे; हेच कुंभक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम्
हेच शून्यक प्राणायाम म्हणून ओळखावे, जसे सांगितले आहे तसे.
अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयङ्कराः
नाहीतर मोठे आणि भयंकर रोग उत्पन्न होतात.
स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमान्पुयात्
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मपदाला पोहोचतो.
समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः
इंद्रिये एकत्र आणून त्यांना आवरले की त्याला प्रत्याहार म्हणतात.
प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम्
ते परम ब्रह्माकडे जातात, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.
मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति
ज्याचे मन अज्ञानाने भरले आहे, त्याला ध्यान साध्य होत नाही.
प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा
इंद्रिये मागे घेऊन, त्यांना स्थिर ठेवणे ह्यालाच धारणा म्हणतात.
आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम्
सर्व जगाला आधार देणाऱ्या, कधीही न बदलणाऱ्या परमात्म्याचे ध्यान करावे.
विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम्
ज्याच्या डोळ्यांची पापडी उमललेल्या कमळासारखी आहे, सुंदर कुंडलांनी शोभलेला तो आहे.
पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम्
पिवळ्या वस्त्रातला, सुवर्ण यज्ञोपवीत घातलेला तो देव आहे.
श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम्
श्रीवत्साचा चिन्ह असलेल्या छातीचा, देव-दानवांनी वंदन केलेला तो देव आहे.
ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुमट्
स्वतःचे ध्यान करावे, जो अव्यक्त, सर्वात श्रेष्ठ आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे.
ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः
क्षणभर जरी ध्यान केले, तरी मनुष्याला परम मुक्ती मिळते.
ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम्
ध्यान केल्याने हरि प्रसन्न होतो; धारणा केल्याने सर्व काही साध्य होते.
तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै
त्या ध्यानाने आत्मा संतुष्ट झाला की, हरि खरी मुक्ती देतो.
ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम्
जेव्हा ध्यान, ध्यानाचा विषय आणि ध्यान करणाऱ्याची जाणीव पूर्णपणे विरघळते.
भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम्
अखंड ध्यानाने अभेदाची अनुभूती होते.
निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते
वाऱ्यापासून वाचवलेल्या दिव्यासारखी स्थिती म्हणजे समाधी.
न जिघ्रति न स्पृशति न किञ्चद्वक्ति सत्तम
तो काहीही वास घेत नाही, स्पर्श करत नाही, किंवा काहीही बोलत नाही, हे श्रेष्ठा.
सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः
सर्व उपाधींमधून मुक्त झालेला योगी स्थिरपणे तेजस्वी दिसतो.