न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभाण्डमिवापगा
पवित्र स्थळे अशा माणसाला शुद्ध करत नाहीत, जशी नदी मद्याच्या भांड्याला शुद्ध करत नाही.
जानीयात्तं मुनिश्रेष्ठ महापातकिनां वरम्
हे श्रेष्ठ ऋषी, असा माणूस मोठ्या पाप्यांपेक्षा वाईट आहे असं समजावं.
कुर्वन्ति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम्
त्यांच्या कर्मांना नाश नाही आणि ते दुःख देणारे फळ देतात, हे जाणावं.
हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते
ज्याची हरिप्रती भक्ती दृढ आहे, तोच खरा हरिपूजक आहे असं म्हटलं जातं.
एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः
या मार्गांनी ज्यांचं मन शुद्ध झालं आहे, त्यांना मुक्ती सहज मिळू शकते असं मानलं जातं.
अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम्
योगाचा सर्वोच्च उपाय म्हणून आसन योग्य रीतीने सरावावा.
कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम्
कूर्म, वज्र, वाराह आणि मृगचर्म ही आसने आहेत.
वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचन्द्रकम्
वृषभ, नाग, मत्स्य, पक्षी आणि अर्धचंद्र ही आसने देखील आहेत.
माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा
मकर, त्रैपथ, लाकडी, स्थाणू आणि वैकर्णिक या आसनांचाही उल्लेख केला आहे.
त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै
महर्षींनी एकूण तीस आसने सांगितली आहेत.
उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः
उपासकाने प्राणांवर विजय मिळवावा, द्वंद्वांपलीकडे जावे आणि मत्सर सोडावा.
अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते
अभ्यासाने, माणसांपासून दूर आणि शांततेत, प्राणांवर नियंत्रण मिळवावे.
प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः
यालाच प्राणायाम म्हणतात, तो दोन प्रकारचा सांगितला आहे.
जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः
ध्यानाशिवाय तो अगर्भ प्राणायाम आणि ध्यानासह सगर्भ प्राणायाम म्हणतात.
एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः
म्हणून, प्रज्ञावंतांनी प्राणायाम चार प्रकारचा सांगितला आहे.
सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता
त्यांना सूर्यदैवत, पितृयोनि आणि इतर असे म्हटले जाते.
तत्राधिदैवत चन्द्रं जानीहि मुनिसत्तमं
त्यात, श्रेष्ठ मुनी, चंद्राला अधिदैवत मानावे.
अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता
सर्वात सूक्ष्म आणि गुप्त असा प्राणायाम ब्रह्मदैवत समजावा.
पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः
उजव्या नाकाने श्वास भरावा; हेच पूरक म्हणतात.
संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः
श्वास पूर्ण भरून, जणू काही कुंभ धरल्यासारखे थांबावे; हेच कुंभक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम्
हेच शून्यक प्राणायाम म्हणून ओळखावे, जसे सांगितले आहे तसे.
अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयङ्कराः
नाहीतर मोठे आणि भयंकर रोग उत्पन्न होतात.
स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमान्पुयात्
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मपदाला पोहोचतो.
समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः
इंद्रिये एकत्र आणून त्यांना आवरले की त्याला प्रत्याहार म्हणतात.
प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम्
ते परम ब्रह्माकडे जातात, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.
मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति
ज्याचे मन अज्ञानाने भरले आहे, त्याला ध्यान साध्य होत नाही.
प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा
इंद्रिये मागे घेऊन, त्यांना स्थिर ठेवणे ह्यालाच धारणा म्हणतात.
आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम्
सर्व जगाला आधार देणाऱ्या, कधीही न बदलणाऱ्या परमात्म्याचे ध्यान करावे.
विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम्
ज्याच्या डोळ्यांची पापडी उमललेल्या कमळासारखी आहे, सुंदर कुंडलांनी शोभलेला तो आहे.
पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम्
पिवळ्या वस्त्रातला, सुवर्ण यज्ञोपवीत घातलेला तो देव आहे.