परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज
परमज्ञानी लोकांसाठी, द्विजा, हेच परब्रह्मस्वरूप आहे.
भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरो ऽव्ययः
समजुतीतील फरकामुळे अविनाशी एक अनेक रूपांनी प्रकटतो.
तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम्
म्हणून, श्रेष्ठ द्विजा, मुक्तीच्या इच्छुकाने योगाने माया सोडावी.
अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी
नंतर माया ही वर्णन करता येत नाही, तीच भेदबुद्धी देणारी आहे असे समजावे.
तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम्
म्हणून, ज्यांनी माया ओलांडली आहे, त्यांनी अज्ञानाचा नाश करावा.
ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम्
ज्ञानी लोकांच्या हृदयात परात्मा सतत प्रकाशतो.
अष्टाङ्गैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः
योग आठ अंगांनी सिद्ध होतो; मी ती तुला खरीखुरी सांगतो.
प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च
ती म्हणजे प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा आणि ध्यान.
एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर
मी या सर्वांची लक्षणे थोडक्यात सांगतो, मुनीश्वर.
अक्रोधश्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः
राग न ठेवणे आणि मत्सर न करणे हे थोडक्यात यम आहेत असे सांगितले आहे.
अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी
सज्जनांनी गौरवलेली अहिंसा योगसिद्धी देणारी आहे असे म्हटले आहे.
सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ठ अस्तेयं शृणु साम्प्रतम्
सत्य बोलणे, श्रेष्ठ मुनी, असे सांगितले आहे; आता ऐक, अस्तेय म्हणजे काय.
स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम्
ज्ञानी लोक दुसऱ्याचं काहीही घेणं हे चोरी आहे असं सांगतात; आणि न चोरणं म्हणजे त्याचं विरुद्ध आहे.
ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी
जो विद्वान असला तरी ब्रह्मचर्य सोडल्यावर तो पापी होतो.
स चण्डालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः
असा माणूस चांडाळासारखा मानावा, तो सर्व जातींमधून बाहेर टाकलेला असतो.
तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम्
अशा माणसाशी फक्त बोलणं सुद्धा ब्रह्महत्येसारखं पाप मानलं जातं.
तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक्
अशा माणसाच्या संगतीत जे असतात, त्यांच्याशी जे मिसळतात, त्यांनाही मोठ्या पापाचा दोष लागतो.
अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः
कोणतीही भेटवस्तू न घेणं म्हणजे अपरिग्रह, आणि हे योगसिद्धीस कारणीभूत ठरतं.
क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः
धर्म जाणणारे क्रोधाला दोष मानतात; आणि क्रोध न ठेवणं हे त्याचं विरुद्ध गुण आहे.
असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता
ज्ञानी लोक मत्सर (ईर्ष्या) हा दोष समजतात; आणि त्याग म्हणजे अमत्सरता.
नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद
मी तुला नियमही सांगतो, नारद, ते नीट ऐक.
संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः
नियमांमध्ये संध्योपासना ही मुख्य आहे, असं सांगितलं आहे.
तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम्
तप म्हणजे योग साधनेसाठी श्रेष्ठ साधन आहे, असं ज्ञानी लोक म्हणतात.
अष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य महावाक्यचयस्य च
अष्टाक्षरी मंत्र आणि मोठ्या वचनांच्या संग्रहाबद्दल—
स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति
जो मूर्ख स्वाध्याय सोडतो, त्याला योगसिद्धी मिळत नाही.
स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदन्ति हि देवताः
स्वाध्यायात आनंद मानणाऱ्यांवर देवता प्रसन्न होतात.
त्रिविधे ऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः
तीन प्रकारांमध्ये, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, प्रत्येक पुढचा प्रकार मागच्या पेक्षा श्रेष्ठ असतो.
जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः
जप मोठ्याने बोलून केल्यास त्याला वाचिक जप म्हणतात, आणि तो सर्व यज्ञांचे फळ देतो.
स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणो ऽधिकः
पण हलक्या आवाजात जप केल्यास तो पूर्वीच्या जपापेक्षा दुप्पट अधिक श्रेष्ठ मानला जातो.
स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः
मनातल्या मनात जप केल्यास तो मानस जप म्हणतात, आणि तो योगसिद्धी देतो.