तस्मात्कृतानां पापानां पुण्यानां चैव सत्तम
म्हणून, उत्तम पुरुषा, केलेल्या पाप आणि पुण्य कर्मांबद्दल—
नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि
भोगलेले किंवा न भोगलेले कर्म, कितीही कल्पकोटी वर्षे गेली तरी, नष्ट होत नाही.
सर्वकर्मफलं भुक्ते परिपूर्णः सनातनः
सनातन परमात्मा सर्व कर्मांचे फळ पूर्णपणे भोगतो.
सूजत्यवति चात्त्येतत्सर्वं सर्वभुगव्ययः
तो सर्व जगाची सृष्टी करतो, पालन करतो आणि शेवटी सर्व काही आपल्यात विलीन करतो; सर्वांचा भोगकर्ता आणि संहार करणारा आहे.
स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः
‘स्थावर’ म्हणून ओळखले जाणारे जीव मोठ्या मोहाने वेढलेले असतात.
स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादन्तरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादङ्कुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकाण्डनालादिकं काण्डेषु च प्रसवमापद्यन्ते तेषु च पुष्पसंभवः
पृथ्वीवर स्थावर अवस्थेत, बीजांची उत्पत्ती होते; पाण्याचा शिंपड केल्यावर, योग्य परिस्थितीमुळे ती बीजे सूर्याच्या उष्णतेने पिकतात, मग फुगतात, मग मुळं होतात; त्या मुळांपासून अंकुर फुटतो, त्यातून पाने, कांड, आणि देठ तयार होतात; कांडांवर नवीन वाढ होते आणि त्यातून फुलं येतात.
ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवन्तः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरन्तो दुःखमनुभवन्ति
नंतर ती कृमी होतात आणि नेहमीच दुःखाने भरलेली असतात. त्यांचे आयुष्य अर्ध्या क्षणाचेच असते, अर्ध्या क्षणात मरतात, आणि इतर प्राण्यांच्या त्रासापासून स्वतःचे रक्षण करू शकत नाहीत. थंडी, वारा आणि इतर क्लेशांनी त्रस्त असतात, कायम उपाशी-तहानलेली असतात, मलमूत्रात वावरतात आणि सतत दुःख भोगतात.
अण्डजत्वे ऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबन्धनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवन्ति
अंड्यातून जन्मणाऱ्यांमध्येही काही वारा, मांस किंवा अपवित्र पदार्थ खातात, इतरांना त्रास देण्यातच मग्न असतात आणि कायम दुःखात राहतात. गावातील किंवा पाळीव जनावरांच्या जन्मात सुद्धा, स्वतःच्या जातीपासून वेगळे होणे, ओझे वाहणे, बांधणे, मारणे, नांगराला जुंपणे अशा सर्व प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घेतात.
केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते
तरी काहींना विशेष पुण्यामुळे, योग्य वेळी, मनुष्य जन्म मिळतो.
मनुष्यजन्म नापि च चर्मकारचण्डालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतन्तुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनाङ्गाधिकाङ्गत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवन्ति
मनुष्यत्वे ऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जन्तुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते
मनुष्य जन्मातसुद्धा, जेव्हा स्त्री-पुरुषांचा संग होतो, तेव्हा वीर्य गर्भात प्रवेश करते. त्या वेळी कर्माच्या प्रभावाने जीव वीर्यासोबत गर्भात प्रवेश करतो आणि वीर्य-रक्ताच्या मिश्रणात वाढायला लागतो.
पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते
तो जीव गोळ्यासारखा होत एक महिन्यात बोटाएवढा आकार घेतो.
ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावे ऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति
तेव्हापासून, वाऱ्याच्या प्रभावाने जरी शुद्ध चेतना नसली तरी, आईच्या गर्भात तो जीव मोठ्या वेदनेने अस्वस्थ राहतो, एका जागी राहू शकत नाही आणि सारखा इकडे-तिकडे हलतो.
मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः
मी ज्यांना पोसले, त्या बायका त्यांच्या स्वतःच्या कर्मामुळे दुसरीकडे गेल्या.
अहो दुखं हि देहिनाम्
अरे देहधाऱ्यांना किती मोठे दुःख असते!
भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया
नोकर, मुलं, बायका यांच्यासाठी मी दुसऱ्याचे धन घेतले.
दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पो ऽहमसूयया खितः
पूर्वी दुसऱ्याचे ऐश्वर्य पाहून मी नेहमीच असूयेने दुःखी व्हायचो.
कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेको ऽतिदुःखितः
शरीराने, मनाने आणि वाणीने मी इतरांना त्रास दिला; त्या पापामुळे मी एकटाच जळतो आणि फार दुःखी आहे.
एवं बहुविधं गर्भस्थो जन्तुर्विलप्य स्वयमेव वा
अशा प्रकारे गर्भात असतानाच तो जीव अनेक प्रकारे, कधी मोठ्याने तर कधी मनातच, विलाप करतो.
यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति
नारद मुनी, जेव्हा बाळ आईच्या पोटात असतं, तेव्हा वाऱ्यामुळे त्याला त्रास होतो आणि त्यामुळे आईलाही वेदना होतात. कर्माच्या बंधनामुळे तो बाळ जबरदस्तीने जन्माच्या वाटेने बाहेर पडतो, आणि त्या वेळी सगळ्या यातना एकाच वेळी अनुभवतो.
तेनातिक्लेशेन योनियन्त्रपूडितो गर्भान्निष्कान्तो निःसंज्ञतां याति
या तीव्र वेदनांमुळे, जन्माच्या वेळच्या दडपणामुळे, बाळ पोटातून बाहेर पडताना शुद्ध हरपतो.
बाह्यवायुस्पर्शसमनन्तरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यन्तदुःखमनुभवति
बाहेरच्या हवेशी संपर्क होताच, आधीच्या सगळ्या वेदना विसरल्या जातात, पण ज्ञान नसल्यामुळे तो त्या वेदना ओळखू शकत नाही, तरीही तो आताच्या तीव्र वेदना सहन करतो.
एवं बालत्वमापन्नो जन्तुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानो ऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते
असं बाळपणात गेल्यावर, स्वतःच्या मलमूत्राने माखलेलं शरीर, आतून व बाहेरून होणारे त्रास, बोलता न येणं, भूक आणि तहान यामुळे होणारा त्रास — या सगळ्यांमुळे बाळ रडतं, आणि तेव्हा घरचे लोक त्याला दूध वगैरे देण्याचा प्रयत्न करतात.
एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः
अशा प्रकारे, दुसऱ्यांवर अवलंबून असताना, अनेक शारीरिक वेदना सहन कराव्या लागतात, आणि डास किंवा इतर किडे चावले तरी स्वतःला वाचवता येत नाही.
बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपङ्कादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति
बालपणात आई-वडील किंवा गुरू मारतात, सारखं इकडेतिकडे भटकावं लागतं, माती, राख, चिखलात खेळावं लागतं, सतत भांडणं होतात, स्वच्छता राहत नाही, अनेक कामं जबरदस्तीने करावी लागतात, आणि हे टाळता येत नाही — या सगळ्यांमुळे मनात वेदना निर्माण होतात.
तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषान्तः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तण्डुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः
त्या फुलांपैकी काहींना फळ येते, काहींना येत नाही, तर काही फळ येण्याचे कारण ठरतात. ती फुले पूर्ण वाढली की त्यांच्या मुळातून तुस तयार होते. त्या तुसामध्ये, भोग करणाऱ्यांच्या कर्मांच्या संयोगाने आणि सूर्याच्या किरणांच्या जवळकीने, त्या वनस्पतीचे सार तुसात प्रवेश करते, दूधासारखे रूप घेते आणि योग्य वेळी तांदळाचे रूप धारण करते. भोग करणाऱ्यांच्या कर्मानुसार, एका वर्षात ती फळ देणारी होते.
तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षान्ता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कन्दमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवन्ति
मग ते कमळातून जन्म घेतात आणि तीव्र वेदनेने अस्वस्थ होतात, निरर्थक चिंता करतात, नेहमीच उपाशी-तहानलेली असतात, जंगलात भटकतात, अगदी आईजवळसुद्धा विषयांच्या मागे धावतात, वाऱ्याने व इतर क्लेशांनी त्रस्त राहतात. काही जन्मात गवत खातात, काही जन्मात मांस किंवा अपवित्र पदार्थ खातात, तर काही जन्मात कंद, मुळे, फळे खातात. नेहमीच दुर्बल प्राण्यांना त्रास देतात आणि दुःख भोगतात.
मात्र मनुष्य जन्मातही, चर्मकार, चांडाळ, शिकारी, मेहतर, कुंभार, लोहार, सोनार, विणकर, शिंपी, संन्यासी, भिक्षुक, धोपट्या, लेखनिक, नोकर, मजूर, गरीब किंवा अपंग अशा अवस्थेत जन्म घेऊन अनेक प्रकारच्या दुःखांचा अनुभव घ्यावा लागतो. ताप, ज्वर, थंडी, कफ, गाठी, पाय, डोळे, डोके, गर्भ, कंबरेचे दुखणे इत्यादी अनेक वेदना सहन कराव्या लागतात.
मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पञ्चस्वतीतेषु नखानामभिव्यञ्जककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्ताङ्गं जरायुणा बन्धितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वान्तर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति
दुसऱ्या महिन्याच्या शेवटी मानवाचा आकार येतो; तिसऱ्या महिन्याच्या शेवटी हात-पाय वगैरे अवयव तयार होतात; चार महिने झाले की सर्व सांध्यांची ओळख पटते; पाचव्या महिन्यात नखं दिसायला लागतात; सहाव्या महिन्यात नखांचे सांधे स्पष्ट होतात. नाभीच्या दोरीने पोसला गेलेला तो जीव, मलमूत्राने ओले, गर्भाने बांधलेला, रक्त, हाडे, कृमी, मेद, मज्जा, स्नायु, केस इत्यादींनी दूषित अशा त्या अपवित्र शरीरात राहतो. स्वतःचे असे दूषित शरीर पाहून आणि आईने तिखट, आंबट, खारट, फार गरम खाल्ल्यामुळे जळत, पूर्वजन्माची आठवण आणि नरकातील दुःख आठवून, आतून दुःखाने जळतो आणि बाहेरून आईच्या शरीराने भाजला जातो, आणि मनात खिन्न होतो.
अहो ऽत्यन्तपापो ऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यन्तरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामान्धतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितो ऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि
अरे, मी फार पापी आहे! मागील जन्मात, नोकर, मुलं, मित्र, बायका, घर, शेत, धन, धान्य यांच्याशी अतिशय आसक्त राहिलो. बायकोच्या पोषणासाठी, दुसऱ्याचे धन, शेत वगैरे हवेसे वाटले आणि चोरीसारख्या उपायांनी, वासनेने अंध झालो, परस्त्रीचे अपहरण वगैरे मोठी पापं केली. त्या पापांमुळे, मी एकटाच नरकाचे दुःख भोगून, मग वनस्पती वगैरे रूपात मोठे दुःख भोगून, आता गर्भात अडकलो आहे आणि आतून-बाहेरून जळतो आहे.
आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनन्तरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदन्तरात्मनः सत्यज्ञानानन्दमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगन्धर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भवयति
जन्मानंतर, सत्संग आणि विष्णूच्या चरित्राचे श्रवण यामुळे, मन शुद्ध करून, चांगली कर्मे करत, अखिल जगाचा अंतरात्मा असलेल्या, सत्य, ज्ञान आणि आनंदमय, शक्तीने सर्व लोकांचे पालन करणाऱ्या, लक्ष्मीपती नारायणाच्या, सर्व देव, दैत्य, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, सर्प, मुनी, किन्नर यांनी पूजलेल्या चरणकमलांची भक्तीने पूजा करतो. वेदांचे रहस्य, उपनिषदांचे ज्ञान, जे या दुःखद संसारातून मुक्तीचे साधन आहे, ते हृदयात ठेवून, 'हे दुःखमय संस्कारांचे घर मी नक्कीच ओलांडीन,' असा संकल्प मनाशी करतो.