सोंऽधे तमसि मज्जेत यावदिन्द्राश्चतुर्द्दश
तो माणूस चौदा इंद्रांच्या काळाइतक्या काळासाठी अंधारात बुडतो.
प्रजासंरक्षणं त्यक्त्वा चतुर्वर्गफलप्रदम्
प्रजांची रक्षा करणं सोडून दिलं, तर त्या चार पुरुषार्थांचं फळ मिळत नाही.
शूद्राणां द्विजसेवा च लोकरक्षा महीभृताम्
शूद्रांनी द्विजांची सेवा करणं आणि राजांनी लोकांची रक्षा करणं हे त्यांचं कर्तव्य आहे.
अज्ञानाद्वा प्रमादाच्च पतितः स न संशयः
अज्ञानामुळे किंवा दुर्लक्षामुळे कोणी पडलं, यात काहीच शंका नाही.
सुबुद्ध्याचारशीलश्च वेदोक्तं त्यजति द्विजाः
ज्याचं वर्तन, बुद्धी आणि स्वभाव चांगला आहे, असा द्विज जर वेद सांगतात ते सोडतो, तर तो दोषी ठरतो.
एकान्तशीलो नृपतिर्भृत्यः कर्मविवर्जितः
जो राजा एकटा राहतो किंवा जो नोकर आपलं काम करत नाही, तो योग्य नाही.
अयं हि नियमोपेतो हरिपूजनतत्परः
हा माणूस नियम पाळणारा आणि हरिपूजेला समर्पित आहे.
व्यपोह्य हरिपूजां वै ब्रह्महत्यां तु विन्दति
पण जर त्याने हरिपूजा सोडली, तर त्याला ब्राह्मणहत्येचा पाप लागतो.
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्राणाद्देहविचेष्टनम्
अन्नामुळे प्राण निर्माण होतो; प्राणामुळे शरीर चालतं.
एवं ज्ञात्वा मया राजा बोध्यमानो न बुद्ध्यति
हे सर्व मी राजाला समजावलं, तरीही तो समजत नाही.
न व्रतं किञ्चिदस्त्यन्यन्नृपस्य द्विजसत्तमाः
राजासाठी दुसरं कोणतंच व्रत नाही, हे द्विजश्रेष्ठांनो.
तद्देवकार्यं स च यज्ञहोमो यद्रक्तपातो न भवेत् स्वराष्ट्रे
जिथे आपल्या राज्यात रक्त सांडत नाही, तिथेच देवाचं कार्य, यज्ञ आणि होम असतो.
तथ्यमित्येवमुक्त्वा तु राजानं वाक्यमब्रुवन्
‘हे खरं आहे’ असं म्हणून त्यांनी राजाला असे शब्द सांगितले:
एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि
एकादशीच्या दिवशी, दोन्ही पक्षांत, अन्न खाऊ नये.
साग्रीनां प्राशनं प्रोक्तमुभयोः संध्ययोः किल
दोन्ही संध्याकाळीं साग्रीचं सेवन केलं जावं असं सांगितलं आहे.
विशेषाद्भूमिपालानां कथं युक्तमुपोषणम्
राजांसाठी उपवास करणं कसं योग्य आहे, हे विशेष सांगावं.
शास्त्रतो ऽशास्त्रतो वापि यस्त्वया शपथः कृतः
शास्त्रानुसार किंवा शास्त्राविरुद्ध, तू जो काही शपथ घेतला आहेस,
व्रतभङ्गो न ते ऽस्तीह भुक्ष्वं विप्रसमन्वितः
इथे तुझं व्रत भंगलेलं नाही; ब्राह्मणांसोबत जेव.
यो ऽन्यथा मन्यते वाक्यं विप्राणां नृपसत्तम
राजाधिराज, जो कोणी ब्राह्मणांच्या शब्दांचा वेगळा अर्थ घेतो,
तच्छ्रुत्वा वचनं रोद्रं राजा कोपसमन्वितः
ती कठोर वचनं ऐकून राजा रागाने भरून गेला.
सर्वेषामेव भूतानां भवन्तो मार्गदर्शिनः
सर्व जीवांसाठी तुम्ही मार्ग दाखवणारे आहात,
विमार्गगामिनां चैतन्मतं न सात्वतां क्वचित्
पण जे मार्गभ्रष्ट होतात, त्यांच्यासाठी सात्वतांमध्ये हे मत कधीच मान्य नाही.
तत्र वाक्यानि शृणुत वैष्णवा चारलक्षणे
आता वैष्णवांच्या आचारधर्माबद्दलची वचने ऐका.
एका दश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि
एकादशीच्या दिवशी, दोन्ही पक्षांमध्ये, जेवू नये.
क्रीडेन्नाक्षैस्तु धर्मज्ञो नाश्नीयाद्धरिवासरे
धर्म जाणणाऱ्याने पाशा खेळू नये आणि हरिवासराला जेवू नये.
एकादश्यां भोजनं च पतनस्यैव कारणम्
एकादशीला जेवण केल्यानेच पतन होतं.
को हि संचेष्टमानस्तु भुनक्ति हरिवासरे
हरिवासराला कोण सक्रिय असताना जेवतो?
उत्तराशास्थितैर्विप्रैर्विष्णुधर्मपरायणैः
उत्तर दिशेला स्थिर असलेल्या, विष्णुधर्माला समर्पित ब्राह्मणांनी,
नोपक्षीणशरीरो ऽहं नामयावी द्विजोत्तमाः
द्विजश्रेष्ठांनो, माझं शरीर क्षीण नाही आणि मी फसवणूक करणारा नाही.
धर्मभूषणसंज्ञेन रक्ष्यमाणे धरातले
धर्माचे भूषण म्हणून ओळखले जाणारे पृथ्वीचे रक्षण करत असताना,