मन्दरे पर्वतश्रेष्ठे हरिवासरभोजनम्
मंदार या श्रेष्ठ पर्वतावर, हरिवासराच्या दिवशीचे भोजन,
क्षुद्रशास्त्रोपदेशेन लोलुपेन वरानने
लोभाच्या नादाने, नीच शिक्षण देणाऱ्यामुळे, सुंदर मुखवाली,
न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यात्कूर्मसूकरौ
शंखातून पाणी पिऊ नये, तसेच कासव किंवा डुक्कर मारू नये.
अगम्यागमने देवि अभक्ष्यस्य च भक्षणे
देवी, जे वर्ज्य आहे त्या स्त्रियांकडे जाणे आणि निषिद्ध अन्न खाणे—
जानन्नपि कथं देवि भोक्ष्ये ऽहं हरिवासरे
हे देवी, माहिती असूनही मी हरिवासराला अन्न कसे खाऊ?
अभक्ष्येण समः प्रोक्तः किं पुनश्चात्तनक्रिया
निषिद्ध अन्न खाणे हे मोठे पाप समजले आहे; मग जाणीवपूर्वक खाण्याचे काय?
मूलं फलं पयस्तोयमुपभोज्यं मुनीश्वरैः
मूळ, फळ, दूध आणि पाणी हे ऋषीमुनींना योग्य आहे.
ज्वरिणां लङ्घनं शस्तं धार्मिकाणामुपोषणम्
ज्यांना ताप आहे त्यांनी उपवास करावा; धर्मनिष्ठांनी संयम पाळावा.
ज्वरमध्ये कृतं पथ्यं निधनाय प्रकल्पते
ताप असताना जे योग्य आहे ते घेतल्यासही मृत्यू येतो.
माग्रहं कुरु वामोरु व्रतभङ्गो भवेन्मम
हे सुंदर जांघ असलेल्या, आग्रह करू नकोस; माझे व्रत मोडेल.
न चान्यद्रोचते राजन्विना वै भोजनं तव
राजा, तुझे अन्न सोडून दुसरे काहीच मला आवडत नाही.
न च वेदेषु दृष्टो ऽयमुपवासो हरेर्दिने
हरिदिनाच्या उपवासाचा उल्लेख वेदांत सापडत नाही.
वेदबाह्य कथं धर्मं भवांश्चरितुमिच्छति
वेदाबाहेरचा धर्म पाळायचा तू का विचार करतोस?
उवाच मानसे क्रुद्धः प्रहसन्निव भूपते
राजा, तो मनात रागावला, पण हसतच बोलला.
यज्ञकर्मक्रिया वेदः स्मृतिर्वेदो गृहाश्रमे
यज्ञकर्मे वेदातून आलेली आहेत; गृहस्थाश्रमात स्मृती म्हणजेच वेद आहे.
पुराणपुंरुषाज्जातं यथेदं जगदद्भुतम्
पुराणातील आदिपुरुषापासून हे अद्भुत जग निर्माण झाले तसे—
वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणार्थं वरानने
हे सुंदरमुखी, मला पुराणांचा अर्थ वेदांपेक्षा मोठा वाटतो.
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति
वेद अल्पश्रुत लोकांना घाबरतो; तो मला दंड देईल.
तिथिवृद्धिक्षयो वापि पर्वग्रहविनिर्णयः
तिथी वाढणे-घटणे, सण आणि ग्रहांच्या योगाचे ठरवणे—
यन्न दृष्टं हि वेदेषु तत्सर्वं लक्ष्यते स्मृतौ
वेदांत जे नाही ते सर्व स्मृतीमध्ये सापडते.
प्रायश्चित्तं तु हत्यायामातुरस्यौषधं प्रिये
कोणत्याही माणसाने केलेल्या हत्या या पापाचे प्रायश्चित्त म्हणजे आजारी माणसासाठी औषधासारखे असते, प्रिय.
यद्वेदैर्गीयते सुभ्रु उपाङ्गैर्यत्प्रगीयते
सुंदर भुवई असलेल्या तुझ्यासाठी, जे वेदांत गायलं जातं आणि त्यांच्या उपवेदांत म्हटलं जातं,
रटन्तीह पुराणानि भूयो भूयो वरानने
हे सुंदर मुख असलेल्या, ती इथे पुन्हा पुन्हा पुराणे म्हणते.
पुराणमन्यथा मत्वा तिर्यग्योनिमवाप्नुयात्
जो पुराणांचा अर्थ वेगळा समजतो, त्याला पशूंच्या योनीत जन्म घ्यावा लागतो.
पितरं को न वन्देत मातरं को न पूजयेत्
आपल्या वडिलांना कोण वंदन करणार नाही? आपल्या आईला कोण पूजणार नाही?
को हि दूषयते वेदं ब्राह्मणं को निपातयेत्
वेदांचा अपमान कोण करील? ब्राह्मणाला खाली पाडायला कोण धजावेल?
को गच्छेत्परदारान् हि को भुङ्क्ते हरिवासरे
दुसऱ्याच्या पत्नीपाशी कोण जाईल? हरिदिनाला कोण जेवेल?
यद्भोजनेनात्मनिपातकारिणा यमस्य रवातेषु चिरं सुलोचने
सुंदर डोळ्यांनो, जो पाप करणाऱ्याच्या हातून अन्न खातो, त्याला यमाच्या राज्यात फार काळ दुःख भोगावं लागतं.
येषां वाक्येन युक्तो ऽयं राजा कुर्याद्धि भोजनम्
ज्यांच्या बोलण्यावर हा राजा चालतो, त्यांच्याकडूनच त्याने अन्न घ्यावे.
गौतमादीन्समाहूय मोहिनीपार्श्वमानयत
गौतम आणि इतरांना बोलवा आणि त्यांना मोहिनीच्या जवळ आणा.