नारदपुराणम्

कपिल ऋषी ध्यानात मग्न होते, तेव्हा त्यांच्या जवळ अश्व सापडला. हे पाहून काही लोक अत्यंत अस्वस्थ मनाने, कपिलांना मारण्याच्या उद्देशाने तिकडे धावले. त्यांनी एकमेकांना म्हणाले, “चला, पटकन त्यांना पकडू आणि हे गुप्त ठेवूया.” या जगात गुप्तहेर आणि दुष्ट लोक नेहमीच मोठे उपद्रव निर्माण करतात, असे त्यांना वाटले. कपिल ऋषींनी आपल्या सर्व इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून, स्वतःमध्येच स्थिती प्राप्त केली होती. अशा स्थितीत असतानाही, कपिलांना त्यांच्या सर्व हालचालींची पूर्ण जाणीव होती. काहींनी कपिलांना पायांनी मारले, तर इतरांनी पृथ्वीला धरले. तेव्हा कपिल ऋषींनी, जगात उपद्रव करणाऱ्यांना गहन भावनेने संबोधित केले. ते म्हणाले, “अहंकाराने भ्रमित झालेल्यांना विवेक उत्पन्न होत नाही. जेव्हा मनुष्य अज्ञानाचे फळ खातो, तेव्हा तो जळतो—यात काय आश्चर्य आहे? जसे नदीच्या प्रवाहाने काठावरची झाडे कोसळतात, तसेच येथेही संपत्ती वाढते आणि अज्ञानही वाढते. किती विचित्र आहे! नावात साम्य असले तरी धतूराही नशा देतो. जसे वारा हा अग्नीचा मित्र असतो आणि विष हे सर्पाचे, तसेच जो अपायकारक गोष्टी पाहतो, तो नक्कीच त्याला ओळखतो—यात शंका नाही.” कपिलांच्या कोपाने तेथे प्रकट झालेल्या अग्निने क्षणात सर्व समुद्र जाळून टाकले. हे पाहून सर्व जण, “जगाचा अंत आधीच झाला!” असे समजून, दु:खाने व्याकुळ झाले आणि समुद्रात धावून गेले, कारण सज्जनांचा कोप सहन करणे अत्यंत कठीण असते. त्या वेळी एक दिव्य दूत प्रकट झाला आणि म्हणाला, “जे काही घडले, ते यक्षांना माहीत आहे.” तो आनंदाने म्हणाला, “दुष्टांना त्यांच्या कर्माने शिक्षा मिळाली आहे.” जो अधर्माने वागतो, तो स्वतःच शत्रू मानला जातो; अशा व्यक्तीला सर्वोच्च शत्रू समजावे, हेच शास्त्रांचे अंतिम मत आहे. कारण दुष्टांचा नाश हा सज्जनांच्या उत्साहाचे कारण असतो. नंतर प्रभूंनी आपल्या नातवाला, अंशुमंताला पुत्रत्व दिले. पुन्हा, त्यांनी शहाण्या साराला त्याला आणण्याची जबाबदारी दिली. सर्वांनी तेजस्वी कपिलांना पूर्ण नम्रतेने वंदन केले. कपिल ऋषींनी, शांतचित्त परमेश्वरास—देवतांच्या सनातन अधिपतीस—म्हणाले, “सज्जन नेहमी दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी कार्य करतात आणि क्षमाशील असतात. जसे चांडाळाच्या घरीही चंद्र आपले तेज कधीही मागे घेत नाही, तसेच चंद्र देवतांनी क्षय केला तरीही तो सर्वांना परमानंद देतो, तसेच सज्जन माणूस सर्वत्र सुगंध पसरवतो.” “हे परमपुरुष, तुम्ही या जगावर राज्य करण्यासाठी जन्म घेतला आहात, हे सर्वांना ज्ञात आहे. ब्रह्मनिष्ठ, ब्रह्मध्यानात मग्न असलेल्या तुम्हांस नमस्कार.” प्रभूंनी मग आनंदाने विचारले, “माझ्या कृपेने तू कोणता वर मागतोस, हे पापनाशक?” तेव्हा त्यांनी मागितले, “आमच्या पितरांना ब्रह्मलोकात ने.” प्रभूंनी सांगितले, “तुझ्या नातवाच्या हातून गंगा पृथ्वीवर आणली जाईल, आणि तो तुझ्या पितरांना स्वर्गात नेईल. तो त्यांच्या पापांचा नाश करून त्यांना परमपदाला पोहोचवील.” यानंतर अंशुमंत आपल्या आजोबांकडे गेला आणि घडलेली सर्व घटना सांगितली. त्याने कठोर तपश्चर्या करून, विष्णूची पूजा केली आणि हरिच्या पापनाशक अवस्थेला पोहोचला. त्याच्यापासून भगिरथाचा जन्म झाला, ज्याने गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर आणली.