श्रोतेहो, आता मी तुम्हाला वेदांतील शब्दरचना आणि क्रियापदांच्या वैशिष्ट्यांबद्दल सांगतो, जसे की शास्त्रात वर्णन केले आहे. पंचगवा, दशग्रामि आणि त्रिफला हे शब्द प्राचीन वापरातून स्थिर झाले आहेत. 'निः' प्रत्यय ब्राह्मणेतरांसाठी वापरला जात नाही; कुंभकार किंवा तत्सम शब्द 'कृत' या प्रत्ययाने बनतात. पंचगू, सुंदर पत्नी असलेला, मध्यान्ह, पुत्र असलेला—अशा शब्दांची रचनाही त्याच प्रकारे होते. 'भिक्षा आणा' आणि 'गायी आणा' हे दोन्ही शब्दप्रयोग वाक्य म्हणून ग्राह्य मानले जातात. रामकृष्ण, द्विज, दोन दोन, ब्रह्म एक—हे सर्व अर्थाने समजून घ्यावे लागतात. या प्रकारे वेदांतील पाच प्रकारच्या क्रियापदांची स्पष्ट माहिती दिली गेली आहे. कधी कधी अक्षरांचा बदल होतो, तर कधी काही अक्षर गाळलेले मानले जाते. मूळापेक्षा अधिक असलेला संयोग विशेष संयोग म्हणतात. लपलेला अर्थ, स्वराचा बदल किंवा स्वराचा काही भाग—याला पृषोदर म्हणतात. अशा प्रकारच्या रूपांचा वेदांतील छंदांमध्ये वारंवार उपयोग होतो; म्हणून येथे त्याचे पुन्हा स्पष्टीकरण दिले जाते. जे दूरस्थ असतात त्यांनाही 'गती' असे नाव दिले जाते. जे अनिर्णीत आहेत, किंवा 'गर्भधारणेसाठी' अशा अर्थाने सुरू होतात, त्यांनाही हेच लागू होते. धर्मविधायकास या सर्वांमध्ये काही अपवाद हवा असल्यास, तोही विपुलतेमुळे साध्य होतो. 'रात्र', 'विंबी', 'कद्रू' आणि 'अविष्टु' हे शब्द वाजसनेय शाखेतील आहेत. देवतासुद्धा आणि सर्व देवतांपेक्षा श्रेष्ठ असणारा देखील यात अंतर्भूत आहे. 'तुम्ही आम्हाला शुद्ध करा; आमच्या मुखातून आम्हाला काही हानी होऊ नये'—अशी प्रार्थना केली जाते. 'सोन्यासह' आणि 'परमस्वर्गातील पुरुष' असेही शब्द आहेत. 'त्याला यज्ञ', 'आम्ही जवळ येतो', 'स्नान करून, जाऊन, हाडे शिजवा'—असेही प्रयोग आहेत. 'तो पाहू शकतो', 'तो ठेवू शकतो', 'तो होऊ शकतो'; 'तो मोजू शकतो', 'तो वाढवू शकतो'—अशा क्रियापदांच्या रूपांची उदाहरणे आहेत. 'तो पोसतो', 'तो उत्पन्न करतो', 'ठेव'—अशा प्रकारची रूपेही सांगितली आहेत. 'सारथी', 'सारथी नाही', 'नसत' पासून सुरू होणारे, 'अम्नर्भुव', 'रथ' इत्यादी शब्दही येथे आहेत. 'दिल्यावर', 'मिळविल्यावर', 'स्वतःचे असलेले', 'पुत्रांसह', 'मानवांनी स्तुती केलेले'—अशा विविध शब्दरचना आहेत. या चौfold विपुलतेतून क्रिया आणि अक्रियाही उत्पन्न होतात. 'भू' पासून सुरू होणारी धातू परस्मैपदी म्हणून ओळखली जाते. 'अत' पासून सुरू होणाऱ्या आणि आणखी अठ्ठेचाळीस धातू, हे सर्व परस्मैपदी आहेत. 'फक्' पासून सुरू होणाऱ्या पन्नास धातूंना उदात्त स्वर आहे. 'गुप्' पासून सुरू होणाऱ्या बयालीस धातूंनाही उदात्त स्वर आहे. 'अण्' पासून सुरू होणाऱ्या सत्तावीस धातू उदात्त आहेत. 'मव्य' आणि 'मुखा' पासून सुरू होणाऱ्या बाह्याहत्तर धातूंना देखील उदात्त स्वर आहे. 'क्षुधा' पासून सुरू होणाऱ्या बावन्न धातू अनुदात्त आहेत. 'द्युत' पासून सुरू होणाऱ्या बावीस धातू अनुदात्त मानल्या जातात. त्यानंतर 'ज्वलद्' पासून सुरू होणाऱ्या बावन्न धातू उदात्त आहेत. अनुदात्त असलेल्या धातू क्रियापदे आहेत, तर 'भा' आणि 'द्युत' पासून सुरू होणाऱ्या इथून पुढे उदात्त मानल्या जातात. 'सद्' आणि 'आश्रय' पासून सुरू होणाऱ्या धातू उदात्त आहेत; 'कुचाद्' आणि 'वेद' पासून सुरू होणाऱ्या धातूंनाही उदात्त स्वर आहे. 'स्वरित', 'इच्छ', 'भृञ्' पासून सुरू होणाऱ्या चार धातू स्वरित आहेत. 'अष्टादश' पासून सुरू होणाऱ्या धातू आत्मनेपदी आहेत. 'हृ' पासून सुरू होणाऱ्या धातू परस्मैपदी आहेत, आणि 'गुप्', 'आ', 'त्र' या तीन धातू दोन्ही प्रकारे वापरल्या जातात. 'स्कंभ' पासून सुरू होणाऱ्या पंधरा धातू परस्मैपदी आहेत. 'पच्' पासून सुरू होणाऱ्या स्वरित धातू परस्मैपदी आहेत. 'भू' पासून सुरू होणाऱ्या आणि इतर मिळून एक हजार सहा धातूंना मूळ मानले जाते. अशा प्रकारे, वेदातील शब्दरचना, धातूंची विभागणी, स्वरांचे प्रकार आणि त्यांच्या वापराचे नियम हे सर्व प्राचीन ऋषींनी सांगितले आहेत. त्यांच्या स्मरणाने आपण धर्म, ज्ञान आणि संस्कृती यांचा गूढ अर्थ समजू शकतो.