महर्षे, व्याकरणातील अनेक सूक्ष्म आणि गूढ नियम तुझ्यासमोर उलगडतो. इच्छार्थक आणि आशीर्वादात्मक या दोन प्रकारच्या विधिलिंगी वाक्यरचना असतात. भविष्यकाळासाठी ‘ḷṭ’ हा काळ वापरला जातो, परंतु क्रियापदाच्या मूळातच भविष्यकाळाचा अर्थ असल्यास तो वेगळा असतो. परिपूर्ण काल—परफेक्ट टेन्स—सम्हिता इत्यादी उदाहरणांनी स्पष्ट केला जातो. ‘होत्र’, ‘कार’, ‘सेयं’, ‘लाङ्गली’ आणि ‘षा’ या शब्दरूपांचा प्राचीन परंपरेत उल्लेख आहे. तसेच, ‘शीतार्त’, ‘सेन्द्र’, ‘सौकार’ ही रूपेही परंपरेनेच मान्य आहेत. हे प्रारंभिक रूप विष्णूंसाठी आहेत; म्हणूनच गुरुच्या पायाजवळ अर्पण ठेवले जाते. ‘शौरी’ आणि ‘एतौ’ हे विष्णूचा निर्देश करतात; ‘इमौ’ हे दुर्गेचा, ‘अमू’ आपला आणि ‘अर्जुनः’ हाही तसेच. ‘षड्’ म्हणजे सहा, ‘षण्मातरः’ म्हणजे सहा मातृका, ‘वाक्छुर’ आणि ‘वाग्धसृत्था’ हेही असेच शब्द आहेत. ‘प्रश्न’ हे हरिचे सहावे रूप समजावे, ‘कृष्णष्टिका’ हा शब्दही त्याच अर्थाचा आहे. तू चक्रधारी आहेस, तू चोर आहेस, आणि तूच महाबली आहेस. ती देवी सर्व शक्तींना गंगा मानते; हरि कापल्यास मृत्यू, शिव कापल्यास संहार होतो. केस दिसतात; येथे दुर्बल झोपलेले आहेत; हे सर्व इच्छित आहेत, त्या कारणामुळे. हा शार्ङ्गधारी आहे; हा राम आहे; अशा प्रकारे ही संहिता सांगितली आहे. माझे मन रामात रमते, स्वच्छ आणि निर्मळ; हे राम, तुला मी वंदन करतो. गोपाळांपासून सर्वजण मित्र आहेत; आणि हरि पती आहे. दोषरहित, गायीचे अवयव असलेले, दोन, तीन, चार असेही. आठ, हे महर्षे, हा सम्राट, अस्थिर रूप आणि चंचल मन असलेला. उशनस् आणि आवि माणसात आहेत; ते लाल असून, समाप्तीचे चिन्ह आहेत. गाय, नौका, अनेक रूपे, दूध, भूक, आकाश, आणि कधी कधी ज्ञान यांचा समावेश होतो. नेता, पाणी, वाणी, करणारा, अतिरेक, आणि वारा—हे सर्व येथे आहेत. हा ब्रह्मा आहे, दंडधारी आहे, रक्त आहे, थोडे आहे, आणि हे प्रारंभ आहे. कधी तिरके जाणारे, कठीण, देणारे; होणारे, खाणारे, आणि मारणारे अशा क्रिया आहेत. मी सांगतो—गुण, द्रव्य, क्रिया, संयोग, आणि लिंग किती आहेत. कुशल, स्वयंभू, करणारा, आणि माता—but not पिता—हेही विचारात घ्यावे. संपत्ती, चंद्र, गायीचा हात, रथ, सोने, आणि इतर अनेक वस्तू येथे आहेत. कड्यापासून जन्मलेले, विष, वज्र, सर्प; तसेच सर्व, विश्व, दोन्ही, आणि परस्पर इतरही. पूर्वीचा, नंतरचा, दक्षिणेकडील, वरचा, खालचा—हे सर्व. पहिला, शेवटचा, कमी, अर्धा—हे तुझ्याशी आणि आमच्याशी निगडित. तसेच, आपल्या आणि दुसऱ्याच्या विरोध, उलट, आणि अविनाशी. गार्ग्य, नाडायन, आत्रेय, आणि गांगेय हे मातुलबंधू आहेत. दोनजण एकत्र कृती करत असताना, करणारा, स्थैर्य, आणि केशर हेही विचारात घ्यावे. स्वार्थासाठी चोर; समसमान हितासाठी, चंद्रासारखे चेहरा पाहतो. गाय म्हणजे संपत्ती; श्रीमंत माणूस, संकटाच्या वेळी, किती मोजले जाते? माळ घातलेला, तपस्वी, बुद्धिमान, फसवणारा—हे सर्व केवळ त्या विषयाशी निगडित आहेत. एखादी गोष्ट थोडी अपूर्ण असेल तर तिला ‘जवळपास’ किंवा ‘साधारण’ असे म्हणतात. पटू जातीचा, निंदा; वैद्याची दोरी, स्तुती. विपुलतेसाठी, अन्नापासून बनविलेले; मातीचे, आणि तसेच सोन्याचे. गडद, सर्वात शुभ्र—हे नावाने काय म्हणतात? अविनाशी. मोजण्यात, ‘गुढगेभर’ आणि ‘दोन्ही गुढग्यांएवढे’ असे म्हणतात. ‘कोणता’ आणि ‘दोघांपैकी कोणता’ हे संख्येच्या निर्देशासाठी वापरले जातात. अशा प्रकारे, महर्षे, या सर्व व्याकरणाच्या आणि भाषेच्या सूक्ष्म नियमांची कथा तुझ्यासमोर मी विस्ताराने मांडली.