संपूर्ण शास्त्रानुसार, संगीताच्या स्वरांचे अंतर हे संक्षिप्त, दीर्घ आणि अचानक असते. विद्वान लोक जसे जाणतात, तसा उठलेल्या स्वरात आणि स्वरितात तेजस्विता ओळखावी. स्वर हे उठलेले, न उठलेले आणि स्वरितासह संचित असे तीन प्रकारचे असतात. आता मी पठणातील उच्चारणातील तीन स्वरांची माहिती सांगतो. उदात्त म्हणता येतो तो स्वर, आणि त्यानंतर लगेच स्वरित येतो. अक्षराचा स्वर जेव्हा पुढे जातो, तेव्हा त्याला स्वरित म्हणतात, आणि हा स्वरित दोन प्रकारचा असतो. संदर्भानुसार हा स्वर सात प्रकारात समजावा. हे सात स्वर योग्य कानाने ऐकावे आणि त्याचा उपयोग करावा. उच्च स्वरापेक्षा काहीही उच्च नाही, आणि नीच स्वरापेक्षा काहीही नीच नाही. उच्च आणि नीच यांच्यामध्ये जो स्वर असतो, त्याला परंपरेनुसार 'मध्यम' किंवा 'न्यूट्रल' म्हणतात. उदात्त स्वरात निषाद आणि गांधार हे समाविष्ट असतात; अनुदात्त स्वरात ऋषभ आणि धैवत असतात. जिथे कंठ्य, ऊष्म आणि ज्या अक्षरांचा उच्चार जिभेच्या मुळापासून होतो, ते स्वर नैसर्गिकरित्या उत्पन्न होतात, जलद, स्पष्ट आणि स्थिर व्यंजनांसह उच्चारले जातात. आता मी या स्वरांच्या गुणधर्मांची वेगळी माहिती सांगतो. 'क' किंवा 'व' असलेल्या अक्षरास स्वरित होऊ शकतो. जिथे 'इ' स्वर उदात्त होतो, कधी 'प' आणि 'व' मध्येही, तिथे 'ए' किंवा 'ओ' हे दोन उदात्त स्वरांपासून उत्पन्न होतात, किंवा 'अ' स्पष्टपणे उच्चारला जातो. छंदात उदात्तानंतर जे काही येते ते स्वरित होते. जिथे स्वरित अवग्रहानंतर लगेच येतो, जिथे 'इ' स्वर दुसऱ्या 'इ' सोबत जोडला जातो, किंवा जिथे स्वरित स्वर खुले किंवा संयोगाने येतो, तो स्वर आपल्या स्वभावानुसार गायनाच्या सुरुवातीला मुख्य स्वर म्हणून ओळखला जातो आणि जलद उच्चारला जातो. कधी कधी आवाज गुप्तपणे थांबतो, आणि मिश्र स्वराला 'हीगोवर्ण' म्हणतात. एका एकल उठलेल्या स्वरापूर्वी दुसरे अक्षर असल्यास, शास्त्रानुसार चार प्रारंभिक स्वर आहेत — कंश, पुं, स्फुटी. ज्या शब्दाचा शेवट 'इ' ने होतो आणि पुढील शब्द 'उ' ने सुरू होतो, तसेच ज्या शब्दाचा शेवट 'इ' ने होतो आणि पुढील शब्दात दोन 'उ' असतात, तिथे तीन दीर्घ स्वर ओळखावे, आणि अक्षरांच्या संयोगात येणारे स्वरही. उत्क्रांत अक्षरांमध्ये, पुढे अनुत्क्रांत अक्षर आल्यास, जिथे दोन किंवा अधिक उठलेले स्वर आहेत, तिथे 'र' किंवा 'ह' ची कधीही द्विगुणन होत नाही. चौथा स्वर तिसऱ्यासोबत, आणि दुसरा स्वर पहिल्यासोबत असतो. मागील स्वर अनंत असावा, जर पुढील स्वर शेवटी असेल. गटातील अंतिम अक्षरे, 'श', 'ष', 'स', किंवा अंतिम अक्षरांसोबत जोडलेली अक्षरे, तिसरा आणि चौथा स्वर, आणि चौथ्यानंतर येणारा शब्द, यानंतर अनुक्रमे अनुस्वार, उपध्मानिया आणि मूर्धन्य स्वर काही ठिकाणी येतात. जिथे संयोग दिसतो, आणि शब्दाच्या शेवटी व्यंजन असते, तिथे संयोग असल्यास स्वर उठवला जातो, आणि तो विस्तारही प्राप्त होतो. संयोगामुळे पुढील स्वर संयोगाच्या अधीन असतो. शब्दाच्या शेवटी अनुस्वार, आणि त्याच्या स्वतःच्या प्रत्ययात अनुक्रमे उत्पन्न होणारा अनुस्वार, हेही ओळखावे. अशा प्रकारे, शास्त्रातील स्वरांचे विविध प्रकार, त्यांचे स्थान, आणि उच्चाराच्या नियमांची सुसंगत माहिती सांगितली आहे.