संगीताच्या आणि पठणाच्या गूढ परंपरेत, स्वरांबद्दलची एक सूक्ष्म आणि तपशीलवार शिकवण दिली जाते. ज्या स्वराचा आवाज अजून उमटलेला नाही, जो स्वर वगळला जातो, तुटलेला असतो किंवा समतोलपणे वाजवला जात नाही—अशा स्वरांचा उल्लेख केला जातो. तसेच, जे स्वर त्यांच्या योग्य स्थानापासून दूर जातात किंवा स्वतःच्या मर्यादेच्या पलीकडे जातात, त्यांचाही विचार केला जातो. सरावासाठी जलद शैली योग्य असते, पण प्रत्यक्ष सादरीकरणासाठी मध्यम गतीची शैलीच योग्य समजली जाते. अशा प्रकारे, जे शास्त्र शिकले जाते, ते पठण करणाऱ्या विद्यार्थ्यांनी योग्य रीतीने म्हटले पाहिजे. स्वरांच्या स्थानांचीही स्पष्ट व्याख्या दिली आहे—उच्च स्वराचे स्थान डोक्याच्या शिरोभागी आहे, तर पहिल्या स्वराचे स्थान कपाळावर आहे. खालच्या पट्टीतील चौथ्या स्वराचे स्थान जिभेवर सांगितले आहे. अंगठा जेव्हा सर्वात वर असतो, तेव्हा तो पहिला स्वर निर्माण करतो. सहावा स्वर अनामिकेवर, तर सप्तम स्वर, म्हणजेच धैवत, लहान बोटावर असतो. स्वरांमध्ये अंतर नसणे, मध्यम असणे आणि नेहमी बदलत राहणे—हे स्वरांचे स्थायी गुण आहेत. देवता उच्च स्वरावर जगतात, तर मानव पहिल्या स्वरावर जगतात. जन्मतः आंधळे आणि पितर चौथ्या स्वरावर जगतात. अत्यंत नीच स्वरात स्थावर आणि जंगम सर्व प्राणी अस्तित्वात असतात. जे स्वर तेजस्वी, विस्तारित आणि करुणामय असतात, तसेच स्वर मृदु आणि मध्यम स्वरही असतात. तेजस्विता खालच्या पट्टीत, दुसऱ्या स्वरात आणि चौथ्या स्वरात असते. दुसऱ्या स्वरातील अंतर मृदु, मध्यम आणि विस्तारित स्वरूपात लक्षात ठेवावे. विस्तार नीच स्वरात असतो, तर मृदुता याच्या विरुद्ध स्वरात असते. जे स्वर दुसऱ्या स्वरात संयमित असतात, त्यानंतर उच्च स्वर येतो. येथे संयमित स्वर चौथ्या स्वरासोबत पुढे जातात. स्वरांमध्ये अत्यंत उच्च अंतर किंवा स्वरांमधील अंतर निर्माण करू नये. शब्दाच्या शेवटी, तसेच उच्चारणासह, स्वरांची गती द्वैती असते. स्वरांमधील संयमित अंतर लहान, मोठे आणि अचानक असते. उचललेल्या स्वरामध्ये तेजस्विता ओळखावी, आणि स्वरितामध्येही तेजस्विता आहे, हे ज्ञानी लोक मान्य करतात. स्वर तीन प्रकारचे असतात—उचललेले, न उचललेले आणि स्वरितासह संचित झालेले. आता मी पठणातील तीन स्वरांचे प्रकार सांगतो. जो स्वर उदात्त म्हणतात, त्यानंतर लगेच स्वरित येतो. एखाद्या अक्षराचा स्वर, जेव्हा पुढे जातो, तेव्हा त्याला स्वरित म्हणतात आणि हा स्वरित दोन प्रकारचा आहे, असे सांगितले जाते. हा स्वर संदर्भानुसार सात प्रकारचा समजावा. उजव्या कानाने ऐकताना हे सात स्वर योग्य रीतीने लावावेत. उच्च स्वरापेक्षा वरचे काही नाही, आणि नीच स्वरापेक्षा खालचे काही नाही. उच्च आणि नीच यांच्यामध्ये जो स्वर असतो, त्याला परंपरेने 'मध्यम' असे म्हणतात. उदात्त स्वरात निषाद आणि गांधार हे समाविष्ट असतात; अनुदात्त स्वरात ऋषभ आणि धैवत येतात. जिथे कंठ्य, श्वास्य आणि जिभेच्या मुळाशी उच्चारले जाणारे स्वर येतात, तेथे हे स्वर स्वाभाविकपणे जन्मतात, जलद, स्पष्ट आणि स्थिर व्यंजनांसह उच्चारले जातात. आता मी या स्वरांचे गुणधर्म वेगळे सांगतो. कोणतेही अक्षर, 'क' किंवा 'व' यांसह असो, स्वरित होऊ शकते. जिथे 'इ' स्वर उदात्त होतो, कधी 'प' आणि 'व' मध्येही, तिथे हे लागू होते. जिथे दोन उदात्त स्वरांपासून 'ए' किंवा 'ओ' उत्पन्न होतात, किंवा जिथे 'अ' स्पष्ट उच्चारला जातो, तिथेही हे लागू होते. छंदात उदात्तनंतर येणारे सर्व अक्षर स्वरित होतात. जिथे स्वरित लगेच अवग्रहानंतर येतो, आणि जिथे 'इ' स्वर दुसऱ्या 'इ' सोबत जोडला जातो, तिथेही हे नियम लागू होतात. अशा प्रकारे, या शास्त्रात स्वरांचे स्थान, स्वरांचे प्रकार, त्यांचे गुणधर्म आणि त्यांची योग्य निवड व उच्चार याबद्दल सुस्पष्ट आणि गहन मार्गदर्शन दिले गेले आहे, जे पठण करणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी आदरणीय आणि आवश्यक आहे.