കരണാനി ച സിദ്ധിനാ ന കൃതിഃ കരണൈര്വിനാ
കരണങ്ങൾ സിദ്ധിക്കുള്ള ഉപകരണങ്ങളാണ്; അവയില്ലാതെ പ്രവർത്തി ഉണ്ടാകില്ല.
ചേഷ്ടന്തേ കാര്യമാലംബ്യ വിഭുത്വാത്കരണാനി തു
കരണങ്ങൾ തങ്ങളുടെ ശക്തിയാൽ, കാര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
തേഭ്യോ ഭൂതാന്യേകഗുണാന്യാഖ്യാതാനി ഭവന്തി ഹി
ഇവയിൽ നിന്ന് ഓരോന്നും ഒരു ഗുണം ഉള്ള ഭൂതങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
രൂപം ത്രിഷു രസശ്ചൈവ ദ്വയോര്ഗന്ധഃ ക്ഷിതൌ തഥാ
രൂപം മൂന്നു ഭൂതങ്ങളിൽ, രസം രണ്ടിൽ, ഗന്ധം ഭൂമിയിലും ഉണ്ട്.
പാകശ്ച സംഗ്രഹശ്ചൈവ ധാരണം ചേതി കഥ്യതേ
പാചകം, ശേഖരണം, നിലനിർത്തൽ — ഇതുകളെല്ലാം പറയുന്നു.
ഭാസ്വദഗ്നൌ ജലേ ശുക്ലം ക്ഷിതൌ ശുക്ലാദ്യനേകധാ
പ്രഭയുള്ള അഗ്നിയിലും വെള്ളത്തിലും ഭൂമിയിലും വെളുത്തതും മറ്റു ഗുണങ്ങളും പലതരത്തിൽ കാണാം.
ഗന്ധഃ ക്ഷിതാവസുരഭിഃ സുരഭിശ്ച പ്രകീര്തിതഃ
ഭൂമിയിൽ ഗന്ധം 'സുരഭി' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഭൂതസ്യ തു വിശേഷോ ഽയം വിശേഷരഹിതം തു തത്
ഭൂതത്തിന്റെ പ്രത്യേകത ഇതാണ്; പ്രത്യേകതയില്ലാത്തത് അതാണ്.
പഞ്ചഭൂതാത്മകം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്
സകല ജഗതും — നിലനിൽക്കുന്നവയും ചലിക്കുന്നവയും — അഞ്ചു ഭൂതങ്ങളിൽ നിന്നാണ് രൂപം കൊണ്ടത്.
ദേഹേ ഽസ്ഥിമാംസകേശത്വങ്നഖദന്താശ്ച പാര്ഥിവാഃ
ദേഹത്തിൽ അസ്ഥി, മാംസം, മുടി, ത്വക്ക്, നഖം, പല്ലുകൾ — ഇവയെല്ലാം ഭൂമിയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്.
ഹൃദി പങ്ക്തൌ ദൃശോഃ പിത്തേ തേജസ്തദ്ധര്മദര്ശനാത്
ഹൃദയത്തിൽ, അന്നനാളത്തിൽ, കണ്ണുകളിൽ, പിത്തത്തിൽ — ഇവിടെയൊക്കെയും അഗ്നിയുടെ ഗുണം കാണാം.
വിയത്സര്വാസു നാഡീഷു ഗര്ഭവൃത്യനുഷങ്ഗതഃ
ദേഹത്തിലെ എല്ലാ നാഡികളിലും, ഗർഭത്തിലെ പ്രവർത്തനത്താൽ, ആകാശം നിലകൊള്ളുന്നു.
പ്രത്യാത്മനിയതം ഭോഗഭേദതോ വ്യവസീയതേ
ഓരോ ആത്മാവിലും അനുഭവത്തിന്റെ വ്യത്യാസം അനുസരിച്ച് ഇത് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ദേഹേഷു കര്മവശതഃ സര്വേഷു വിചരന്തി ഹി
കർമ്മത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂലം അവയെല്ലാം എല്ലാ ദേഹങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അശുദ്ധാധ്വാമതോ ഹ്യേഷ ധരണ്യാദികലാവധിഃ
അശുദ്ധമായ മാർഗ്ഗം കൊണ്ടാണ് ഇത് ഭൂമി മുതലായ വകഭേദങ്ങൾ വരെ വ്യാപിക്കുന്നത്.
സ്ഥാവരാ ഗിരിവൃക്ഷാദ്യാ ജങ്ഗമസ്ത്രിവിധഃ പുനഃ
നിലനിൽക്കുന്നവയിൽ പർവ്വതങ്ങളും മരങ്ങളും ഉൾപ്പെടുന്നു; ചലിക്കുന്നവയിൽ മൂന്നു തരം ഉണ്ട്.
ചരാചരേഷു ലക്ഷാണാം ചതുരാശീതിയോനയഃ
ചലിക്കുന്നവയിലും അചലങ്ങളിലുമൊത്ത് എൺപത്തിയാറ് ലക്ഷം ജന്മങ്ങൾ ഉണ്ട്.
പ്രാപ്നോതി കര്മവശതഃ പരം സര്വാര്ഥസാധകമ്
കർമ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, എല്ലാം സാധിക്കുന്ന പരമാവസ്ഥയിലേക്കാണ് ഒരാൾ എത്തുന്നത്.
മഹാപുണ്യവശേനൈവ ജനിര്ഭവതി ദുര്ലഭാ
മഹാപുണ്യത്തിന്റെ ഫലമായിട്ടാണ് അപൂർവമായ ജനനം ലഭിക്കുന്നത്.
ബിന്ദുരേകഃ പ്രവിശതി യദാ ഗര്ഭേ ദ്വയാത്മകഃ
ഒരു ബിന്ദു ഗർഭത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അത് ഇരട്ടസ്വഭാവം കൈവരിക്കുന്നു.
മലകര്മാദിപാശേന കശ്ചിദാത്മാ നിയന്ത്രിതഃ
മലവും കർമ്മവും മുതലായ ബന്ധങ്ങളിൽ പെട്ട് ചില ആത്മാക്കൾ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.
അഥ തത്രാഹൃതൈര്മാത്രാ പാനാന്നാദ്യൈശ്ച പോഷിതഃ
അവിടെ അമ്മ കുടിക്കുന്നതും കഴിക്കുന്നതുമായ ആഹാരത്തിന്റെ അളവിനാൽ അവൻ പോഷണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ദുഃഖാദ്യഃ പീഡിതശ്ചൈവാച്ഛന്നദേഹോ ജരായുണാ
ദു:ഖം തുടങ്ങിയവകൊണ്ട് വേദനിച്ചവനും, ഗർഭപാത്രത്തിൽ ശരീരം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവനും ആകുന്നു.
സ്മരംസ്തിഷ്ടതി ദുഃഖാത്മാപീഡ്യമാനോ മുഹുര്മുഹുഃ
അവൻ ബോധം നിലനിർത്തുന്നു; അവന്റെ സ്വഭാവം തന്നെ ദു:ഖം നിറഞ്ഞതും, വീണ്ടും വീണ്ടും വേദന അനുഭവിക്കുന്നതുമാണ്.
സംപീഡിതോ നിഃസരതി യോനിയന്ത്രാദവാങ്മുഖഃ
കഠിനമായി അമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ, അവൻ ജനനമാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് തല താഴ്ത്തി പുറത്തുവരുന്നു.
തതഃ ക്രമേണ സ ശിശുര്വര്ധമാനോ ദിനേദിനേ
അതിനുശേഷം, ആ ശിശു ദിവസേന ക്രമമായി വളരുന്നു.
ഏവം ക്രമേണ ലോകേ ഽസ്മിന്ദേഹിനാം ദേഹസംഭവഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ ലോകത്ത് ജീവികൾക്ക് ശരീരം ലഭിക്കുന്നത് ക്രമമായി നടക്കുന്നു.
യസ്താരയതി നാത്മാനം തസ്മാത്പാപതരോ ഽത്ര കഃ
സ്വയം രക്ഷിക്കാതിരിക്കുന്നവനേക്കാൾ പാപം ചെയ്യുന്നവൻ ആരാണ് ഈ ലോകത്ത്?
പശ്വാദീനാം ച സര്വേഷാം ച സര്വേഷാം സാധാരണമിതീരിതമ്
മൃഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടെ എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഇതെല്ലാം പൊതുവാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
മനുഷ്യാണാമയം ധര്മഃ രവബന്ധച്ഛേദനാത്മകഃ
മനുഷ്യർക്കോ, ഈ ധർമ്മം ബന്ധനങ്ങൾ മുറിക്കുന്നതായാണ് നിർവ്വചിക്കുന്നത്.