യദാപ്രത്യങ്നതാ മഘാഃ ഖസപ്തോപരി സംസ്ഥിതാഃ
മഘാ നക്ഷത്രം പടിഞ്ഞാറോട്ട് ചായാതെ ആകാശത്തിന്മേൽ നില്ക്കുമ്പോൾ,
നഖൈര്ലിഖന്തോമാര്ജാരാശ്ചാവനിം ലോഹസംയുതേ
ഇരുമ്പ് മൂർച്ചയുള്ള നഖങ്ങളാൽ പൂച്ചകൾ ഭൂമിയെ ചുരണ്ടുമ്പോൾ,
പിപീലികാശ്രേണയശ്ഛിന്നാഃ ഖദ്യോതാ ബഹവസ്തദാ
ചിതറിയ പുഴുക്കളുടെയും അനേകം മിന്നാമിനുങ്ങുകളുടെയും വരികൾ കാണുമ്പോൾ,
ഉദയാസ്തമയേ കാലേ വിവര്ണോര്ഽകേഥ വാ ശശീ
സൂര്യോദയത്തിലും അസ്തമയത്തിലും സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നിറം മാറി കാണുമ്പോൾ,
പ്രാങ്മുഖസ്യ തു കൂര്മസ്യ നവാങ്ഗേഷു ധരാമിമാമ്
കിഴക്കോട്ട് നോക്കുന്ന ആമയുടെ ഒമ്പത് അവയവങ്ങളിൽ ഈ ഭൂമി നില്ക്കുന്നു,
അന്തര്വേദാശ്ച ഷാഞ്ചാലസ്തസ്യേദം നാഭിമണ്ഡലമ്
അകത്തുള്ള ആറു വിറയക്കുന്ന ദേശങ്ങൾ അതിന്റെ നാഭി ഭാഗമാണ്,
സ്ത്രീകലിങ്ഗകിരാതാഖ്യാ ദേശാസ്തദ്ബാഹുമണ്ഡലമ്
സ്ത്രീ, കലിംഗം, കിരാതം എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്ന ദേശങ്ങൾ അതിന്റെ കൈ ഭാഗമാണ്,
ഗൌഡകൈങ്കണശാല്വാന്ധ്രപൌഡ്രസ്തത്പാദമണ്ഡലമ്
ഗൗഡ, കൈങ്കണ, ശാൽവ, ആന്ധ്ര, പോഡ്ര എന്നീ ദേശങ്ങൾ അതിന്റെ കാലു ഭാഗമാണ്,
പുലിന്ദചീനയവനഗുര്ജരാഃ പാദമണ്ഡലമ്
പുലിന്ദ, ചീന, യവന, ഗുര്ജര ദേശങ്ങൾ കാലു ഭാഗമാണ്,
ഖസാംഗവങ്ഗബാഹ്ലീകം കാംബോജാഃ പാണിമണ്ഡലമ്
ഖസ, അംഗ, വംഗ, ബാഹ്ലീക, കാംബോജ ദേശങ്ങൾ കൈ ഭാഗമാണ്,
നാഭ്യാദിഷു നവാങ്ഗേഷു പാപൈര്ദുഷ്ടം ശുഭൈഃ ശുഭമ്
നാഭി മുതലായ ഒമ്പത് അവയവങ്ങളിൽ പാപം ദോഷവും, പുണ്യം മംഗളവും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
മുഹൂ രുദന്തി ഗായന്തി പ്രസ്വിദ്യന്തി ഹസംതി ച
ഒരിക്കൽ ആളുകൾ കരയുകയും പാടുകയും വിയർക്കുകയും ചിരിക്കയും ചെയ്യുന്നു.
അധോമുഖാധിതിഷ്ടന്തി സ്ഥാനാത്സ്ഥാനം വ്രജന്തി ച
അവർ താഴോട്ടു മുഖം കാട്ടി നിൽക്കുകയും സ്ഥലം മാറി പോകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ഗന്ധര്വനഗരം ചൈവ ദിവാ നക്ഷത്രദര്ശനമ്
ഗന്ധർവ്വനഗരം കാണുന്നതും പകലിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ കാണുന്നതും,
ഗാന്ധര്വം ദേഹദിഗ്ധൂമം ഭൂമികംപം ദിവാ നിശി
ഗന്ധർവ്വധൂമം ശരീരത്തിൽ പടരുന്നതും, ഭൂമി പകലോ രാത്രിയോ വിറയുന്നതും,
നിശീന്ദ്രചാപമണ്ഡൂകം ശിഖരേ ശ്വേതവായസഃ
രാത്രിയിൽ ഇന്ദ്രധനുസ്സോ ആമയോ, കുന്നിൻ മുകളിൽ വെള്ള കാക്കയോ കാണുമ്പോൾ,
ജന്തവോ ദ്വിത്രിശിരസോ ജായന്തേ വാപി യോനിഷു
രണ്ട് മൂന്നു തലകളുള്ള ജീവികൾ ജനിക്കുമ്പോഴും ഗർഭത്തിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോഴും,
ജമ്ബൂകഗ്രാമസംവാസഃ കേതൂനാം ച പ്രദര്ശനമ്
നരികളാണ് ഗ്രാമങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നത്, കേതുക്കൾ കാണപ്പെടുന്നത്.
അകാലേ പുഷ്പിതാ വൃക്ഷാ ദൃശ്യന്തേ ഫലിതാ യദി
കാലമല്ലാതെ പൂക്കളും പഴങ്ങളും കായ്ക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ കാണപ്പെടുമ്പോൾ,
ഏവമാദ്യാ മഹോത്പാതാ ബഹവഃ സ്ഥാനനാശദാ
ഇങ്ങനെ പലവിധം വലിയ അശുഭസൂചനകൾ ഉണ്ടാകുന്നു, അവ സ്ഥലങ്ങളുടെ നാശത്തിന് കാരണമാകുന്നു.
മധ്യാദ്ഭയം യശോ മൃത്യുഃ ക്ഷയഃ കീര്തിഃ സുഖാസുഖമ്
ഇടയിൽ ഭയം, പ്രശസ്തിയുടെ നഷ്ടം, നഷ്ടം, കീർത്തി, സന്തോഷം, ദു:ഖം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഇത്യാദിഷു ച സര്വേഷൂത്പാതേഷു ദ്വിജസത്തമ
ഇങ്ങനെ എല്ലാ അശുഭസൂചനകളിലും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ,
ഇത്യേതത്കഥിതം വിപ്ര ജ്യൌതിഷം തേ സമാസതഃ
ഇവയെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കു സംക്ഷിപ്തമായി ജ്യോതിഷശാസ്ത്രം വിശദീകരിച്ചു.
അതഃ പരം പ്രവക്ഷ്യാമി ച്ഛന്ദഃ ശാസ്ത്രമനുത്തമമ്
ഇനി ഞാൻ ഉത്തമമായ ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കാം.
മാത്രാവര്ണവിഭേദേന തച്ചാപി ദ്വിവിധം പുനഃ
അക്ഷരങ്ങളുടെയും സ്വരങ്ങളുടെയും വ്യത്യാസം കൊണ്ടു അത് വീണ്ടും രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.
കാരണം ഛന്ദസി പ്രോക്താശ്ഛന്ദഃശാസ്ത്രവിശാരദൈഃ
ഛന്ദസ്സിൽ കാരണം ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
മധ്യലോ രഗണശ്വൈവ പ്രാന്ത്യഗഃ സഗണോ മതഃ
ഇടയിൽ ഹ്രസ്വം ഉള്ള കൂട്ടം രഗണമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവസാനം കൂട്ടം വരുന്നതു സഗണമാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
ത്രിലഘുര്നഗണഃ പ്രോക്തസ്ത്രികാ വര്ണഗണാ മുനേ
മൂന്ന് ഹ്രസ്വങ്ങൾ ചേർന്നതിനെ നഗണമെന്നു പറയുന്നു; മൂന്നു അക്ഷരങ്ങൾ ചേർന്നതിനെ അക്ഷരകൂട്ടം എന്നു വിളിക്കുന്നു, മുനിവേ.
സംയോഗശ്ച വിസര്ഗശ്ചാനുസ്വാരോ ലഘുതഃ പരഃ
സന്ധി, വിശർഗ്ഗം, അനുസ്വാരം എന്നിവക്ക് ശേഷം ഹ്രസ്വം വരുമ്പോൾ അതും ഹ്രസ്വം തന്നെയാണ്.
പാദശ്ചതുര്ഥഭാഗഃ സ്യാദ്വിച്ഛേദോയതിരുച്യതേ
ഒരു പാദം നാലിൽ ഒരു ഭാഗമാണ്; അതിന്റെ വിഭജനം യതി എന്നാണു പറയുന്നത്.