സര്വേ സര്വഗണീയാശ്ച തഥാനേകാര്ഥവാചിനഃ
എല്ലാവരും എല്ലാ ഗണങ്ങളിലും ഉൾപ്പെടുന്നവയാണെന്നും, പല അർത്ഥങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നവയാണെന്നും അറിയണം.
സംക്ഷേപോ ഽയം സമുദ്ദിഷ്ടോ വിസ്തരസ്തത്ര തത്ര ച
ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കൂടുതൽ വിശദീകരണം വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു.
വൃങ്വൃഞ്ഭ്യാം ച വിനൈകാചോ ഽജന്തേഷു നിഹതാഃ സ്മൃതാഃ
'വൃങ്'യും 'വൃഞ്'യും ഒഴികെ, 'അ'യിൽ അവസാനിക്കുന്ന എല്ലാ ധാതുക്കളും ഒഴിവാക്കിയവയാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു.
ഭഞ്ജ്ഭുജ്ഭ്രസ്ജ്മത്ജിയജ്യുജ്രുജ്രഞ്ജവിജിര്സ്വഞ്ജിസഞ്ജ്സൃജഃ
'ഭഞ്ജ്', 'ഭുജ്', 'ഭ്രസ്ജ്', 'മത്', 'ജി', 'യജ്', 'യുജ്', 'രുജ്', 'രഞ്ജ്', 'അവി', 'ജിർ', 'സ്വഞ്ജ്', 'ഇസഞ്ജ്', 'സൃജ' എന്നിവയാണ് ധാതുക്കൾ.
ശദ്സദീ സ്വിദ്യതിഃസ്കന്ദിര്ഹദീ ക്രുധ്ക്ഷുധിബുധ്യതീ
ശദ്, സദീ, സ്വിദ്യതി, സ്കന്ദിര, ഹദീ, ക്രുദ്ധ്, ക്ഷുധി, ബുദ്ധ്യതി എന്നിവ.
മന്യഹന്നാപ്ക്ഷിപ്ഛുപിതപ്തിപസ്തൃപ്യതിദൃപ്യതീ
മന്യ, അന്ന, പ്ക്ഷിപ്, ചുപിത, പ്തിപ, സ്തൃപ്യതി, ദൃപ്യതി എന്നിവ.
ക്രുശിര്ദംശിദിശീ ദൃശ്മൃശ്രിരുശ്ലിശ്വിശ്സ്പൃശഃ കൃഷിഃ
കൃശി, ദംശി, ദിശീ, ദൃശ്, മൃശി, രുശ്, ലിശ്, വിശ്, സ്പൃശ, കൃഷി എന്നിവ.
വസതിര്ദഹദിഹിദുഹോ നഹ്മിഹ്രുഹ്ലിഹ്വഹിസ്തഥാ
വസതി, ദഹതി, ഹിദുഹോ, നഹ്മിഹ്, രുഹ്ലി, ഹ്വഹി എന്നിവയും അതുപോലെ.
ചാദ്യാ നിപാതാ ഗവയഃ പ്രാദ്യാ ദിഗ്ദേശകാലജാഃ
ചാദ്യ എന്നത് അവ്യയങ്ങൾ; ഗവയ, പ്രാദ്യ എന്നിവ ദിക്കിലും ദേശത്തിലും കാലത്തും നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഗണപാഠഃ സൂത്രപാഠോ ധാതുപാഠസ്തഥൈവ ച
ഗണപാഠം, സൂത്രപാഠം, അതുപോലെ ധാതുപാഠവും.
ശബ്ദാഃ സിദ്ധാ വൈദികാസ്തു ലൌകികാശ്ചാപി നാരദ
നാരദാ, സിദ്ധമായ വാക്കുകളും, വൈദികവാക്കുകളും, ലോകത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നവയും.
ലഘുമാര്ഗേണ ശബ്ദാനാം സാധൂനാം സംനിരൂപണമ്
ലഘുവഴിയിൽ ശരിയായ വാക്കുകൾ നിശ്ചയിക്കുന്നത്.
പ്രകൃതിപ്രത്യയാദേശലോപാഗമമുഖൈഃ കൃതമ്
മൂലപദം, പ്രതയം, പ്രതിഷ്ഠാപനം, ലോപം, ആഗമം എന്നിവയാൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു.
കാത്സ്ന്യേര്ന വക്തുമാനന്ത്യാത്കോ ഽപിശക്തോ ന നാരദ
നാരദാ, അവയുടെ സമഗ്രതയും അനന്തതയും കാരണം, ആരും അതെല്ലാം പറയാൻ കഴിയില്ല.
യസ്യ വിജ്ഞാന മാത്രേണ ധര്മസിദ്ധിര്ഭവേന്നൃണാമ്
ആരുടെ അറിവ് മാത്രം കൊണ്ടു മനുഷ്യർക്കു ധർമ്മം സിദ്ധിയാകുന്നു.
ഗണിതം ജാതകം വിപ്ര സംഹിതാസ്കന്ധസംജ്ഞിതാഃ
ഗണിതം, ജാതകം, ബ്രാഹ്മണാ, സംഹിതകൾ, സ്കന്ധം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവ.
അനുയോഗശ്ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണം തചോദസ്യാകമ്
അനുയോഗം, ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണം, അതുപോലെ ഉദാസ്യവും.
ജാതകേ രാശിഭേദാശ്ച ഗ്രഹയോനിശ്ച യോനിജമ്
ജാതകത്തിൽ രാശികളുടെ വ്യത്യാസങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും ജനനസംബന്ധമായതും.
കര്മാജീവം ചാഷ്ടവര്ഗോ രാജയോഗാശ്ച നാഭസാഃ
കർമ്മം, ആയുസ്സ്, എട്ട് വിഭാഗങ്ങൾ, രാജയോഗങ്ങൾ, ആകാശീയമായവയും.
ഗ്രഹഭാവഫലം ചൈവാശ്രയയോഗപ്രകീര്ണകേ
ഗ്രഹഭാവഫലം, ആശ്രയയോഗങ്ങളുടെ മിശ്രഫലങ്ങൾ.
നഷ്ടജന്മവിധാനം ച തഥാ ദ്രേഷ്കാണലക്ഷണമ്
നഷ്ടമായ ജനനനിർണ്ണയം, അതുപോലെ ദ്രെഷ്കാണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ.
തിഥിവാസരനക്ഷത്രയോഗതിഥ്യര്ദ്ധസംജ്ഞകാഃ
തിഥി, വാസരം, നക്ഷത്രം എന്നിവയുടെ യോഗങ്ങൾ, തിഥ്യർദ്ധം എന്നറിയപ്പെടുന്നവയും.
ചന്ദ്രതാ രാബലം ചൈവ സര്വലഗ്രാര്തവാഹ്വയഃ
ചന്ദ്രന്റെ വളർച്ചയും കുറയലും, അതുപോലെ എല്ലാ നക്ഷത്രങ്ങളുടെ കാലാവസ്ഥകളും.
ചൌലങ്കര്ണ്യയണം മൈഞ്ജീ ക്ഷുരികാബന്ധനം തഥാ
കുഞ്ഞിന്റെ തലമുടി ആദ്യമായി മുറിക്കൽ, ചെവിയിൽ കുത്തൽ, മുടി പൂർണ്ണമായി മുറിക്കൽ, കത്തി കെട്ടൽ എന്നിവയും.
യാത്രാപ്രവേശനം സദ്യോവൃഷ്ടിഃ കര്മവിലക്ഷണമ്
യാത്ര തുടങ്ങൽ, ഒരിടത്ത് പ്രവേശിക്കൽ, പെട്ടെന്ന് മഴപെയ്യൽ, പ്രത്യേകമായ പ്രവർത്തികൾ എന്നിവയും.
ഏകം ദശ ശതം ചൈവ സഹസ്രായുതലക്ഷകമ്
ഒന്ന്, പത്ത്, നൂറ്, ആയിരം, പത്തായിരം, ലക്ഷം എന്നിങ്ങനെ.
നിരവര്വ ച മഹാപദ്മം ശങ്കുര്ജലധിരേവ ച
നിരവർ എന്നത്, മഹാപദ്മം, ശങ്കു, സമുദ്രം എന്നിവയും.
ക്രമാദുത്ക്രമതോ വാപി യോഗഃ കാര്യോത്തരം തഥാ
ക്രമത്തിൽ ആയാലും അല്ലാതെയായാലും, ആവശ്യമായ ഫലത്തിന് അനുസരിച്ച് സംയോജനം നടത്തണം.
ശുദ്ധേദ്ധരോയദ്ഗുണശ്ചഭാജ്യാന്ത്യാത്തത്ഫലം മുനേ
വിഭജകം ശുദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ, മഹർഷേ, ഭാഗഫലം അവസാന ശേഷിയുമായി ഗുണിച്ചാൽ അതാണ് ഫലം.
അന്ത്യാത്തു വിഷമാത്ത്യക്ത്വാ കൃതിം മൂലംന്യസേത്പൃഥക്
അവസാനം ഒറ്റയായിരിക്കുമ്പോൾ, ആ ഒറ്റ ഒഴിവാക്കി, മൂല്യം വേറിട്ടു വെക്കണം.