മനുവന്വാത്മനേഭാഷൌ സ്വരിതേത്ത്കൃഞുദാഹൃതഃ
'മനു', 'വൻ', 'ആത്മൻ' എന്നീ രൂപങ്ങളിൽ സ്വരിതം ഉപയോഗിച്ച് പറയുന്ന ധാതുവിന് 'കൃഞ്' എന്ന പേരാണ് നൽകുന്നത്.
ക്യാദ്യാഃ സപ്തോഭയേഭാഷാഃ സൌത്രാഃ സ്തംഭ്വാദികാസ്തഥാ
'ക്യ' തുടങ്ങിയ ഏഴ് ധാതുക്കളും, 'സൗത്ര'യും 'സ്തംഭ്വാദിക'യും ഇരുപക്ഷ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു.
ദ്വാവിംശതിരുദാത്തേതഃ കുധാദ്യാ ധാതവോ മതാഃ
'കുധാ' തുടങ്ങിയ ഇരുപത്തിരണ്ട് ധാതുക്കൾക്ക് ഉദാത്തസ്വരം ഉള്ളതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
പരസ്മൈപദിനശ്ചാഥ സ്വരിതേദ്ഗ്രഹ ഏവ ച
ഇതോടൊപ്പം, പരസ്മൈപദം ഉള്ള ധാതുക്കൾക്ക് സ്വരിതം കൂടി സ്വീകരിക്കണം.
ചുരാദ്യാ ധാതവോ ഞ്യന്താ ഷട്ര്ത്രിംശദധികഃ ശതമ്
'ചുര്' മുതൽ 'ഞ്യ്' വരെ അവസാനിക്കുന്ന ധാതുക്കളുടെ എണ്ണം നൂറ് മുപ്പത്താറാണ്.
ചര്ചാദ്യാ ആധൃഷീയാസ്തു പ്യന്താ വാ പരികീര്തിതാഃ
'ചർച്ചാ' മുതൽ 'ആധൃഷീയ' വരെ, കൂടാതെ 'പ്യ്' എന്നിൽ അവസാനിക്കുന്നവയും എണ്ണപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പദാദ്യാസ്തു ദശ പ്രോക്താ ധാതവോ ഹ്യാത്മനേപദേ
'പദ്' തുടങ്ങിയ പത്ത് ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദം ആണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ധാത്വര്ഥേ പ്രാതിപദികാദ്വഹുലം ചേഷ്ടവന്മതമ്
ധാതുവിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ, പ്രാതിപദികത്തിൽ നിന്ന് പലവിധ ഉപയോഗങ്ങളും അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ധാത്വര്ഥേ കര്തൃകരണാഞ്ചിത്രാദ്യാശ്ചാപി ധാതവഃ
ധാതുവിന്റെ അർത്ഥത്തിൽ, 'ചിത്ര' തുടങ്ങിയവയും, കര്ത്താവും ഉപകരണവുമൊക്കെയും ഉൾപ്പെടുന്ന ധാതുക്കളാണ്.
സ്തോമാദ്യാഃ ഷോഡശ തഥാ അന്ദതസ്യം നിദര്ശനമ്
'സ്തോമ' തുടങ്ങിയ പതിനാറ് ധാതുക്കളും, 'അന്ദതസ്യ' എന്നതിന്റെ ഉദാഹരണവും ഇതിലുണ്ട്.
സര്വേ സര്വഗണീയാശ്ച തഥാനേകാര്ഥവാചിനഃ
എല്ലാവരും എല്ലാ ഗണങ്ങളിലും ഉൾപ്പെടുന്നവയാണെന്നും, പല അർത്ഥങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നവയാണെന്നും അറിയണം.
സംക്ഷേപോ ഽയം സമുദ്ദിഷ്ടോ വിസ്തരസ്തത്ര തത്ര ച
ഇവിടെ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; കൂടുതൽ വിശദീകരണം വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ നൽകിയിരിക്കുന്നു.
വൃങ്വൃഞ്ഭ്യാം ച വിനൈകാചോ ഽജന്തേഷു നിഹതാഃ സ്മൃതാഃ
'വൃങ്'യും 'വൃഞ്'യും ഒഴികെ, 'അ'യിൽ അവസാനിക്കുന്ന എല്ലാ ധാതുക്കളും ഒഴിവാക്കിയവയാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു.
ഭഞ്ജ്ഭുജ്ഭ്രസ്ജ്മത്ജിയജ്യുജ്രുജ്രഞ്ജവിജിര്സ്വഞ്ജിസഞ്ജ്സൃജഃ
'ഭഞ്ജ്', 'ഭുജ്', 'ഭ്രസ്ജ്', 'മത്', 'ജി', 'യജ്', 'യുജ്', 'രുജ്', 'രഞ്ജ്', 'അവി', 'ജിർ', 'സ്വഞ്ജ്', 'ഇസഞ്ജ്', 'സൃജ' എന്നിവയാണ് ധാതുക്കൾ.
ശദ്സദീ സ്വിദ്യതിഃസ്കന്ദിര്ഹദീ ക്രുധ്ക്ഷുധിബുധ്യതീ
ശദ്, സദീ, സ്വിദ്യതി, സ്കന്ദിര, ഹദീ, ക്രുദ്ധ്, ക്ഷുധി, ബുദ്ധ്യതി എന്നിവ.
മന്യഹന്നാപ്ക്ഷിപ്ഛുപിതപ്തിപസ്തൃപ്യതിദൃപ്യതീ
മന്യ, അന്ന, പ്ക്ഷിപ്, ചുപിത, പ്തിപ, സ്തൃപ്യതി, ദൃപ്യതി എന്നിവ.
ക്രുശിര്ദംശിദിശീ ദൃശ്മൃശ്രിരുശ്ലിശ്വിശ്സ്പൃശഃ കൃഷിഃ
കൃശി, ദംശി, ദിശീ, ദൃശ്, മൃശി, രുശ്, ലിശ്, വിശ്, സ്പൃശ, കൃഷി എന്നിവ.
വസതിര്ദഹദിഹിദുഹോ നഹ്മിഹ്രുഹ്ലിഹ്വഹിസ്തഥാ
വസതി, ദഹതി, ഹിദുഹോ, നഹ്മിഹ്, രുഹ്ലി, ഹ്വഹി എന്നിവയും അതുപോലെ.
ചാദ്യാ നിപാതാ ഗവയഃ പ്രാദ്യാ ദിഗ്ദേശകാലജാഃ
ചാദ്യ എന്നത് അവ്യയങ്ങൾ; ഗവയ, പ്രാദ്യ എന്നിവ ദിക്കിലും ദേശത്തിലും കാലത്തും നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഗണപാഠഃ സൂത്രപാഠോ ധാതുപാഠസ്തഥൈവ ച
ഗണപാഠം, സൂത്രപാഠം, അതുപോലെ ധാതുപാഠവും.
ശബ്ദാഃ സിദ്ധാ വൈദികാസ്തു ലൌകികാശ്ചാപി നാരദ
നാരദാ, സിദ്ധമായ വാക്കുകളും, വൈദികവാക്കുകളും, ലോകത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുന്നവയും.
ലഘുമാര്ഗേണ ശബ്ദാനാം സാധൂനാം സംനിരൂപണമ്
ലഘുവഴിയിൽ ശരിയായ വാക്കുകൾ നിശ്ചയിക്കുന്നത്.
പ്രകൃതിപ്രത്യയാദേശലോപാഗമമുഖൈഃ കൃതമ്
മൂലപദം, പ്രതയം, പ്രതിഷ്ഠാപനം, ലോപം, ആഗമം എന്നിവയാൽ നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്നു.
കാത്സ്ന്യേര്ന വക്തുമാനന്ത്യാത്കോ ഽപിശക്തോ ന നാരദ
നാരദാ, അവയുടെ സമഗ്രതയും അനന്തതയും കാരണം, ആരും അതെല്ലാം പറയാൻ കഴിയില്ല.
യസ്യ വിജ്ഞാന മാത്രേണ ധര്മസിദ്ധിര്ഭവേന്നൃണാമ്
ആരുടെ അറിവ് മാത്രം കൊണ്ടു മനുഷ്യർക്കു ധർമ്മം സിദ്ധിയാകുന്നു.
ഗണിതം ജാതകം വിപ്ര സംഹിതാസ്കന്ധസംജ്ഞിതാഃ
ഗണിതം, ജാതകം, ബ്രാഹ്മണാ, സംഹിതകൾ, സ്കന്ധം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവ.
അനുയോഗശ്ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണം തചോദസ്യാകമ്
അനുയോഗം, ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹണം, അതുപോലെ ഉദാസ്യവും.
ജാതകേ രാശിഭേദാശ്ച ഗ്രഹയോനിശ്ച യോനിജമ്
ജാതകത്തിൽ രാശികളുടെ വ്യത്യാസങ്ങളും ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും ജനനസംബന്ധമായതും.
കര്മാജീവം ചാഷ്ടവര്ഗോ രാജയോഗാശ്ച നാഭസാഃ
കർമ്മം, ആയുസ്സ്, എട്ട് വിഭാഗങ്ങൾ, രാജയോഗങ്ങൾ, ആകാശീയമായവയും.
ഗ്രഹഭാവഫലം ചൈവാശ്രയയോഗപ്രകീര്ണകേ
ഗ്രഹഭാവഫലം, ആശ്രയയോഗങ്ങളുടെ മിശ്രഫലങ്ങൾ.