ദധര്ത്യാദ്യാ സ്വവദ്ഭിശ്ച സസൂവേതി ച ധിഷ്വ ച
'അവൻ താങ്ങുന്നു' തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളും, 'അവൻ പ്രസവിക്കുന്നു', 'ഇത് ഇടുക' എന്നതും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു.
രഥീതരീ നസതാദ്യാ അമ്നര്ഭുവരഥോ ഇതി
'രഥികൻ', 'രഥികനല്ല', 'നസത്' തുടങ്ങിയവയും, 'അംനർഭുവ', 'രഥ' തുടങ്ങിയവയും.
ദാശ്വാംശ്വ സ്വതവാന്യാപൌത്രിഭിഷ്ട്വം ച നൃഭിഷ്ടുതഃ
'നൽകിയവൻ', 'സ്വന്തമായവൻ', 'മക്കളോടുകൂടിയവൻ', 'പുരുഷന്മാർ പാടുന്നവൻ' എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയും.
ചതുര്വിധാദ്ബാഹുലകാത്പ്രവൃത്തേരപ്രവൃത്തിതഃ
നാലുവിധമായ സമൃദ്ധിയിൽ നിന്നാണ് പ്രവർത്തിയും പ്രവർത്തിയില്ലായ്മയും ഉണ്ടാകുന്നത്.
ഭൂവാദ്യാ ധാതവോ ജ്ഞേയാഃ പരസ്മൈപദിനഃസ്മൃതാഃ
'ഭൂ' തുടങ്ങിയ ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദമാണെന്ന് അറിയണം.
അതാദയോ ഽഷ്ടത്രിംശഞ്ച പരസ്മൈപദിനോ മുനേ
'അത്' തുടങ്ങിയവയും മറ്റൊമ്പതിമൂന്നും പരസ്മൈപദമാണെന്ന്, മഹർഷേ, അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ഉദാത്തേതരതു പഞ്ചാശത്ഫക്കാദ്യാഃ പരികീര്തിതാഃ
'ഫക്' തുടങ്ങിയ അൻപതുധാതുക്കൾ ഉദാത്തസ്വരമുള്ളവയാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ഗുപാദയോ ദ്വിചത്വാരിംശദുദാത്തേതാഃ സമീരിതാഃ
'ഗുപ്' തുടങ്ങിയ ഇരുപത്തിരണ്ടു ധാതുക്കൾക്കും ഉദാത്തസ്വരം ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
അണാദയോപ്യുദാത്തേതഃ സപ്തവിംശതിധാതവഃ
'അൺ' തുടങ്ങിയ ഇരുപത്തേഴു ധാതുക്കൾക്കും ഉദാത്തസ്വരം ഉണ്ടെന്നും.
ദ്വിസപ്തതിമിതാ മവ്യമുഖാശ്ചോദാത്തബന്ധനാ
'മവ്യ', 'മുഖാ' തുടങ്ങിയവ തുടങ്ങി എഴുപത്തിരണ്ടു ധാതുക്കൾ ഉദാത്തസ്വരത്തിൽ ബന്ധിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
ക്ഷുധാദയോ ഽനുദാത്തേതോ ദ്വിഷപഞ്ചാശദുദാഹൃതാഃ
ക്ഷുധ തുടങ്ങിയ അൻപത്തിരണ്ടു കൂട്ടങ്ങൾ അനുദാത്തമായി പറയപ്പെടുന്നു.
ദ്യുതാദ്യാ അനുദാത്തേതോ ദ്വാവിംശതിരതോ മതാഃ
ദ്യുത തുടങ്ങിയ ഇരുപത്തിരണ്ടു കൂട്ടങ്ങളും അതുപോലെ അനുദാത്തമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
തതോ ജ്വലദുദാത്തേതോ ദ്വിപഞ്ചാശന്മിതാസ്തഥാ
അതിനുശേഷം ജ്വലദ് തുടങ്ങിയ അൻപത്തിരണ്ടു കൂട്ടങ്ങൾ ഉദാത്തമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
അനുദാത്തേത അഖ്യാതാ ഭാദ്യുതാത്താ ഇതഃ സ്യമാത്
അനുദാത്തം എന്നറിയപ്പെടുന്നവ ക്രിയാപദങ്ങളാണ്; ഭാ, ദ്യുത തുടങ്ങിയവ ഇവിടെ നിന്ന് ഉദാത്തമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
സദസ്രയ ഉദാത്തേതഃ കുചാദ്വേദാ ഉദാത്ത ഇത്
സദ്, ആശ്രയ തുടങ്ങിയവ ഉദാത്തമാണ്; കൂടാതെ കുചാദ്, വേദ തുടങ്ങിയവയും ഉദാത്തമായാണ്.
സ്വരിതേച്ഛിഞ്ഭൃഞാദ്യാശ്ചത്വാര സ്വരിതേത്തതഃ
സ്വരിതം, ഇച്ഛ, ഭൃഞ് തുടങ്ങിയ നാലു കൂട്ടങ്ങൾ സ്വരിതമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
അഷ്ടാദശസ്മിങാദ്യാസ്തു ആമനേപദിനോ മതാഃ
അഷ്ടാദശ തുടങ്ങിയവ ആത്മനേപദം എന്നാണു കണക്കാക്കുന്നത്.
ഹൃപരസ്മൈപദീ ചാത്മനേഭാഷാസ്തു ഗുപാത്രയഃ
ഹൃ തുടങ്ങിയവ പരസ്മൈപദമാണ്; ഗുപ്, ആ, ത്ര എന്നീ മൂന്നു ധാതുക്കൾ ഇരുപക്ഷത്തിലും ഉപയോഗിക്കാം.
പരസ്മൈപദിനഃ പഞ്ച ദശ സ്കംമ്ഭ്വാദയസ്തഥാ
സ്കംഭ് തുടങ്ങിയ പതിനഞ്ചു ധാതുക്കളും പരസ്മൈപദമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
സ്വരിതേതഃ പചാദ്യങ്കാഃ പരസ്മൈപദിനോ മതാഃ
പച് തുടങ്ങിയ സ്വരിതചിഹ്നമുള്ള കൂട്ടങ്ങൾ പരസ്മൈപദമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
ഭ്വാദ്യാ ഏതേ ഷഡധികം സഹസ്രം ധാതവോ മതാഃ
ഭൂ തുടങ്ങിയവ ഉൾപ്പെടെ ആയിരത്താറ് ധാതുക്കളാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
സ്വരിതേതോ ദ്വിഷാദ്യാസ്തു ചത്വാരോ ധാതവോ മതാഃ
സ്വരിതചിഹ്നമുള്ള ദ്വിഷ് തുടങ്ങിയ നാലു ധാതുക്കളാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
ഇരാദയോ ഽനുദാത്തേതോ ധാതവസ്തു ത്രയോദശ
ഇർ തുടങ്ങിയ പതിമൂന്നു അനുദാത്തധാതുക്കളാണ് കണക്കാക്കുന്നത്.
പരസ്മൈപദിനഃ പ്രോക്താ ഷുമുഖാഃ സപ്ത ധാതവഃ
ഷു തുടങ്ങിയ ഏഴ് ധാതുക്കൾ പരസ്മൈപദമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഘുമുഖാസ്ത്രയ ഉദ്ദിഷ്ടാഃ പരസ്മൈപദിനസ്തഥാ
ഘു തുടങ്ങിയ മൂന്നു ധാതുക്കളും അതുപോലെ പരസ്മൈപദമാണെന്ന് കണക്കാക്കുന്നു.
ഷ്ടുഞേകസ്തു സമാ ഖ്യാതഃ സ്മൃതേ നാരദ ശാബ്ദികൈഃ
ഷ്ടുഞ് എന്ന ഏകധാതു, നാരദാ, വ്യാകരണപണ്ഡിതന്മാരിൽ പ്രശസ്തമാണ്.
ഇങ്ങാത്മനേപദീ പ്രോക്തോ ധാതുര്നാരദ കേവലഃ
ഇങ് എന്ന ധാതു മാത്രം ആത്മനേപദമാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, നാരദാ.
ഞിഷ്വപ്ശയേ സമുദ്ദിഷ്ടഃ പരസ്മൈപദികസ്തഥാ
നിദ്രയ്ക്കായുള്ള ഞിഷ് എന്ന ധാതു പരസ്മൈപദമായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ദീധീങ്വേങ്സ്മൃതൌ ധാതൂ ആത്മനേപദിനൌ മുനേ
മഹർഷേ, ദീ, ധീ, വേ, ഹ്വേ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ധാതുക്കൾ ആത്മനേപദത്തിൽ വരുന്നവയാണെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു.
ചര്കരീതം ച ഹ്നുങ് പ്രോക്തോ ഽനുദാത്തേന്മുനിസത്തമ
മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഹ്നു എന്ന ധാതു അനുദാത്തസ്വരത്തിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ അതിനെ ചര്കരീതം എന്ന് പറയുന്നു.