കതമഃ കതരഃ സംഖ്യേയവിശേഷാവധാരണേ
'ഏത്' എന്നും 'രണ്ടിൽ ഏത്' എന്നും സംഖ്യ നിർണ്ണയിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ഏതാദശഃ കതിപയഃ കതിഥഃ കതി നാരദ
'ഇത്രയൊക്കെ', 'കുറച്ച്', 'എത്ര പ്രാവശ്യം', 'എത്ര' എന്നിങ്ങനെയാണ്, നാരദാ.
ദ്വേധാ ദ്വൈധാ ദ്വിധാ സംഖ്യാ പ്രകാരേ ഽഥ മുനീശ്വര
'രണ്ടായി', 'രണ്ടിനിടയിൽ', 'രണ്ടു ഭാഗം'—ഇവ സംഖ്യയുടെ വിധങ്ങളാണ്, മഹർഷേ.
ദ്വിതയം ത്രിതപം ചാപി സംഖ്യായാം ഹി ദ്വയം ത്രയമ്
'ജോഡി', 'മൂന്നുപേർ', സംഖ്യയിൽ 'രണ്ട്', 'മൂന്ന്' എന്നിങ്ങനെ.
ത്രൈണഃ പൌഷ്ണസ്തുണ്ഡിഭശ്ച വൃന്ദാരകകൃഷീവലൌ
ത്രൈണൻ, പൗഷ്ണൻ, തുണ്ഡിഭൻ, വൃന്ദാരകൻ, കൃഷീവലൻ.
അവടീടോവനാടേ നിബിഡം ചേക്ഷുശാകിനമ്
അവടീടൻ, വനാടൻ, നിബിഡൻ, ചേക്ഷുശാകിനൻ.
വിദ്യാഥുഞ്ചുര്ബഹുതിഥം പര്വതഃ ശൃങ്ഗിണസ്തഥാ
വിദ്യാതുഞ്ചു, ബഹുതിതം, പർവതം, ശ്രിംഗിണൻ ഇവരും,
ചില്ലശ്ച ചിപിടം ചിക്വം വാതൂലഃ കുതപസ്തഥാ
ചില്ല, ചിപിടം, ചിക്വം, വാതൂലൻ, കൂടാതെ കുട്ടപനും,
ഊര്ണായുശ്ച മരൂതശ്ചൈകാകീ ചര്മണ്വതീ തഥാ
ഊർണായു, മരൂതൻ, ഏകാകി, ചർമൺവതിയും,
ആസംദീ വഞ്ച ചക്രീവത്തൂഷ്ണീകാം ജല്പതക്യപി
ആസന്ദി, വഞ്ച, ചക്രീവത്, തൂഷ്ണിക, ജൽപതകിയും,
ശന്തഃ ശന്തിഃ ശംയശന്തൌ ശംയോഹംയുഃ ശുഭംയുവത്
ശാന്തൻ, ശാന്തി, ശംയശാന്തൻ, ശംയോഹംയു, ശുഭംയു ഇവരും,
ഭവതി ബഗഭൂവ ഭവിതാ ഭവിഷ്യതി ഭവത്വഭവദ്ഭഘവേച്ചാപി
ഭവതി, ബഗഭൂവ, ഭവിതാ, ഭവിഷ്യതി, ഭവത്, അഭവത്, ഭാഗവത്, ഭവെച്ചയും,
അത്തി ജഘാസാത്താത്സ്യത്യത്ത്വാദദദ്യാദ്ദ്വിരഘസദാത്സ്യത്
അത്തി, ജഘാസ, അത്താത്, സ്യതി, അത്ത്വാ, ദദത്, ദ്വിരഘസ, ദാത്സ്യത് ഇവരും,
ദിദേവ ദേവിതാ ദേവിഷ്യതി ച അദീവ്യദ്ദീവ്യേദ്ദീവ്യാദ്വൈ
ദിദേവ, ദേവിതാ, ദേവിഷ്യതി, അദീവ്യത്, ദീവ്യേത്, ദീവ്യാത് ഇവയും,
സുനോത്വസുനോത്സുനുയാത്സൂയാദശാവീദസോഷ്യുത്തുദതി ച
സുനോത്, അസുനോത്, സുനുയാത്, സൂയാത്, അശാവിത്, അസോഷ്യത്, ഉതുദതി ഇവരും,
അതൌത്സീദതോത്സ്യദിതി ച രുണദ്ധി രൂരോധ രോദ്ധാ രോത്സ്യതി വൈ
അതൗത്, സീദത്, ഒത്സ്യത്, ഇതി, രുണദ്ധി, രൂരോധ, റോദ്ധാ, റോത്സ്യതി ഇവയും,
തനോതി തതാന തനിതാ തനിഷ്യതി തനോത്വതനോത്തനുയാദ്ധി
തനോതി, തതാന, തനിതാ, തനിഷ്യതി, തനോത്, അതനോത്, തനുയാത് ഇവയും,
അക്രീണാത്ക്രീണാത്ക്രീണീയാത്ക്രീയാദക്രൈഷീദക്രേഷ്യഞ്ചോരയതി ചോരയാമാസ ചോരയിതാ ചോരയിഷ്യതി ചോരയതു
അക്രീണാത്, ക്രീണാത്, ക്രീണീയാത്, ക്രീയാത്, അക്രൈഷീത്, അക്രേഷ്യത്, ചോറയതി, ചോറയാമാസ, ചോറയിതാ, ചോറയിഷ്യതി, ചോറയതു ഇവയും,
ക്രിയാസമഭിഹാരേ തു പണ്ഡിതോ ബോഭൂയതേ മുനേ
മുനിവേ, പ്രവർത്തികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പണ്ഡിതനെ 'ബോഭൂയതേ' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
അനുദാത്തഞിതോ ധാതോഃ ക്രിയാവിനിമയേ തഥാ
അനുദാത്തം ചിഹ്നമായുള്ള ധാതുവിൽ പ്രവർത്തി മാറ്റത്തിലും അതുപോലെ.
പരസ്മൈപദമാഖ്യാതം ശേഷാത്കര്താരി ശാബ്ദികൈഃ
പറസ്മൈപദം ആഖ്യാതം, ശേഷം ഒഴികെ, കാര്യത്തിൽ ശാബ്ദികർ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
സൌകര്യാതിശയം ചൈവ യദാദ്യോതയിതും മുനേ
മഹർഷേ, സൗകര്യത്തിന്റെ പ്രത്യേകത കാണിക്കേണ്ടപ്പോൾ,
ലഭന്തേ കര്തൃതേ പശ്യ പച്യതേ ഹ്യോദനഃ സ്വയമ്
കർത്തൃാർത്ഥത്തിൽ അവർ നേടുന്നു; കാണൂ, അന്നം സ്വയം പാകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ധാതോഃ സകര്മകാദ്ഭാവേ കര്മണ്യപി ലപ്രത്യയാഃ
സകർമ്മക ധാതുവിൽ ഭാവത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ കർമണിയിൽ 'ല'പ്രത്യയം ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ഫലവ്യാപരയോരേകനിഷ്ടതായാമകര്മകഃ
ഫലവും പ്രവർത്തിയും ഒന്നായി ചേരുന്നിടത്ത്, അതിനെ വേറിട്ട ഫലമില്ലാത്ത പ്രവർത്തി എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ഗൌണേ കര്മണി ദ്രുഹ്യാദേഃ പ്രധാനേ നീഹൃകൃഷ്വഹാമ്
പ്രധാന പ്രവർത്തിയിൽ ദ്രോഹം പോലുള്ള ഉപപ്രവർത്തികൾ രണ്ടാമതായാണ് കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്.
പ്രയോജ്യ കര്മണ്യന്യേഷാം ണ്യന്താനാം ലാദയോ മതാഃ
അധികാരികളായവരെ അനുസരിച്ച് മറ്റുള്ളവർ ചെയ്ത പ്രവർത്തികളിൽ നിന്നുള്ള ലാഭം പ്രധാനിയ്ക്ക് തന്നെ അനുഭവിക്കാം.
ഫലേ പ്രധാനം വ്യാപാരസ്തിര്ങ്ഥസ്തു വിശേഷണമ്
ഫലത്തിൽ പ്രധാന പ്രവർത്തിയാണ് മുഖ്യമായത്; കടക്കൽ പോലുള്ളത് പ്രത്യേകതയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ഭാവേ കര്മണി കൃത്യാഃ സ്യുഃ കൃതഃ കര്തരി കീര്തിതാഃ
പ്രവർത്തി നടക്കുന്നതായിരിക്കുമ്പോൾ അതിനെ കൃത്യാ എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പൂർത്തിയായാൽ അത് ചെയ്യുന്നവനുമായി ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഗമ്യാദിഗമ്യേ നിര്ദിഷ്ടം ശേഷമദ്യതനേ മതമ്
പോകേണ്ടതും അതുപോലുള്ള കാര്യങ്ങളിലും ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗം ഇന്നത്തെ രീതിയിൽ നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടുന്നു.