ഗാര്ഗ്യോ നാഡായനാത്രേയൌ ഗാങ്ഗേയഃ പൈതൃഷ്വസ്രീയഃ
ഗാർഗ്യൻ, നാഡായനൻ, ആത്രേയൻ, ഗാംഗേയൻ—all അമ്മാവന്റെ മക്കളാണ്.
ക്രിയായുജോഃ കര്മകര്ത്രോര്ധൈരിയഃ കൌങ്കുമം തഥാ
പ്രവൃത്തിയിൽ ചേർന്ന ഇരുവരിൽ, പ്രവർത്തനത്തിന്റെ കർത്താവും, ധൈര്യവും, കൂടാതെ കുങ്കുമവും ഉൾപ്പെടുന്നു.
സ്വാര്ഥേ ചൌരസ്തു തുല്യാര്ഥേ ചന്ദ്രവന്മുഖമീക്ഷതേ
സ്വകാര്യ ലാഭത്തിനായി, കള്ളൻ; സമാനമായ ലാഭത്തിൽ, ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖം നോക്കുന്നു.
ഗോമാന്ധനീ ച ധനവാനസ്ത്യര്ഥേ പ്രമിതൌ കിയാന്
പശു സമ്പത്താണ്; സമ്പന്നൻ, കഷ്ടതയിൽ എത്രമാത്രം അളക്കപ്പെടുന്നു?
സ്രഗ്വീ തപസ്വീ മേധാവീ മായാവ്യസ്ത്യര്ഥ ഏവ ച
പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ചവൻ, തപസ്സുകാരൻ, ബുദ്ധിമാൻ, വഞ്ചകൻ—ഇവയെല്ലാം കാര്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്.
ഈഷദപരിസമാപ്തൌ കല്പവ്ദേശീയ ഏവ ച
ഒരുപാട് കുറവായിപ്പോയാൽ അതിനെ 'അടുത്തത്' അല്ലെങ്കിൽ 'കുറച്ച് ബാക്കി' എന്നു പറയുന്നു.
പടുജാതീയഃ കുത്സായാം വൈദ്യപാശഃ പ്രശംസനേ
പടു ജാതിക്കാരൻ അപമാനത്തിൽ; വൈദ്യന്റെ കയറ് പ്രശംസയിൽ.
പ്രാചുര്യാദിഷ്വന്നമയോ മൃണ്മയഃ സ്രീമയസ്തഥാ
സമൃദ്ധിയിലും അതുപോലുള്ളവയിലും, അന്നത്തിൽ നിന്നുണ്ടായത്; മണ്ണിൽ നിന്നുണ്ടായതും, പൊന്നിൽ നിന്നുണ്ടായതും.
കൃഷ്ണതരഃ ശുക്ലതമഃ കിമ ആഖ്യാനതോ ഽവ്യയാന്
കറുപ്പേറിയത്, വെളുപ്പിൽ ഏറ്റവും കൂടുതലുള്ളത്—പേര് വിളിക്കുമ്പോൾ എന്ത്? അവ അക്ഷരങ്ങളാണ്.
പരിമാണേ ജാനുദഘ്നം ജാനുദ്വയസമിത്യപി
അളവിൽ, മുട്ടുവരെ, രണ്ടുമുട്ടിനും തുല്യം എന്നും പറയുന്നു.
കതമഃ കതരഃ സംഖ്യേയവിശേഷാവധാരണേ
'ഏത്' എന്നും 'രണ്ടിൽ ഏത്' എന്നും സംഖ്യ നിർണ്ണയിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു.
ഏതാദശഃ കതിപയഃ കതിഥഃ കതി നാരദ
'ഇത്രയൊക്കെ', 'കുറച്ച്', 'എത്ര പ്രാവശ്യം', 'എത്ര' എന്നിങ്ങനെയാണ്, നാരദാ.
ദ്വേധാ ദ്വൈധാ ദ്വിധാ സംഖ്യാ പ്രകാരേ ഽഥ മുനീശ്വര
'രണ്ടായി', 'രണ്ടിനിടയിൽ', 'രണ്ടു ഭാഗം'—ഇവ സംഖ്യയുടെ വിധങ്ങളാണ്, മഹർഷേ.
ദ്വിതയം ത്രിതപം ചാപി സംഖ്യായാം ഹി ദ്വയം ത്രയമ്
'ജോഡി', 'മൂന്നുപേർ', സംഖ്യയിൽ 'രണ്ട്', 'മൂന്ന്' എന്നിങ്ങനെ.
ത്രൈണഃ പൌഷ്ണസ്തുണ്ഡിഭശ്ച വൃന്ദാരകകൃഷീവലൌ
ത്രൈണൻ, പൗഷ്ണൻ, തുണ്ഡിഭൻ, വൃന്ദാരകൻ, കൃഷീവലൻ.
അവടീടോവനാടേ നിബിഡം ചേക്ഷുശാകിനമ്
അവടീടൻ, വനാടൻ, നിബിഡൻ, ചേക്ഷുശാകിനൻ.
വിദ്യാഥുഞ്ചുര്ബഹുതിഥം പര്വതഃ ശൃങ്ഗിണസ്തഥാ
വിദ്യാതുഞ്ചു, ബഹുതിതം, പർവതം, ശ്രിംഗിണൻ ഇവരും,
ചില്ലശ്ച ചിപിടം ചിക്വം വാതൂലഃ കുതപസ്തഥാ
ചില്ല, ചിപിടം, ചിക്വം, വാതൂലൻ, കൂടാതെ കുട്ടപനും,
ഊര്ണായുശ്ച മരൂതശ്ചൈകാകീ ചര്മണ്വതീ തഥാ
ഊർണായു, മരൂതൻ, ഏകാകി, ചർമൺവതിയും,
ആസംദീ വഞ്ച ചക്രീവത്തൂഷ്ണീകാം ജല്പതക്യപി
ആസന്ദി, വഞ്ച, ചക്രീവത്, തൂഷ്ണിക, ജൽപതകിയും,
ശന്തഃ ശന്തിഃ ശംയശന്തൌ ശംയോഹംയുഃ ശുഭംയുവത്
ശാന്തൻ, ശാന്തി, ശംയശാന്തൻ, ശംയോഹംയു, ശുഭംയു ഇവരും,
ഭവതി ബഗഭൂവ ഭവിതാ ഭവിഷ്യതി ഭവത്വഭവദ്ഭഘവേച്ചാപി
ഭവതി, ബഗഭൂവ, ഭവിതാ, ഭവിഷ്യതി, ഭവത്, അഭവത്, ഭാഗവത്, ഭവെച്ചയും,
അത്തി ജഘാസാത്താത്സ്യത്യത്ത്വാദദദ്യാദ്ദ്വിരഘസദാത്സ്യത്
അത്തി, ജഘാസ, അത്താത്, സ്യതി, അത്ത്വാ, ദദത്, ദ്വിരഘസ, ദാത്സ്യത് ഇവരും,
ദിദേവ ദേവിതാ ദേവിഷ്യതി ച അദീവ്യദ്ദീവ്യേദ്ദീവ്യാദ്വൈ
ദിദേവ, ദേവിതാ, ദേവിഷ്യതി, അദീവ്യത്, ദീവ്യേത്, ദീവ്യാത് ഇവയും,
സുനോത്വസുനോത്സുനുയാത്സൂയാദശാവീദസോഷ്യുത്തുദതി ച
സുനോത്, അസുനോത്, സുനുയാത്, സൂയാത്, അശാവിത്, അസോഷ്യത്, ഉതുദതി ഇവരും,
അതൌത്സീദതോത്സ്യദിതി ച രുണദ്ധി രൂരോധ രോദ്ധാ രോത്സ്യതി വൈ
അതൗത്, സീദത്, ഒത്സ്യത്, ഇതി, രുണദ്ധി, രൂരോധ, റോദ്ധാ, റോത്സ്യതി ഇവയും,
തനോതി തതാന തനിതാ തനിഷ്യതി തനോത്വതനോത്തനുയാദ്ധി
തനോതി, തതാന, തനിതാ, തനിഷ്യതി, തനോത്, അതനോത്, തനുയാത് ഇവയും,
അക്രീണാത്ക്രീണാത്ക്രീണീയാത്ക്രീയാദക്രൈഷീദക്രേഷ്യഞ്ചോരയതി ചോരയാമാസ ചോരയിതാ ചോരയിഷ്യതി ചോരയതു
അക്രീണാത്, ക്രീണാത്, ക്രീണീയാത്, ക്രീയാത്, അക്രൈഷീത്, അക്രേഷ്യത്, ചോറയതി, ചോറയാമാസ, ചോറയിതാ, ചോറയിഷ്യതി, ചോറയതു ഇവയും,
ക്രിയാസമഭിഹാരേ തു പണ്ഡിതോ ബോഭൂയതേ മുനേ
മുനിവേ, പ്രവർത്തികളുടെ കൂട്ടത്തിൽ പണ്ഡിതനെ 'ബോഭൂയതേ' എന്നു വിളിക്കുന്നു.
അനുദാത്തഞിതോ ധാതോഃ ക്രിയാവിനിമയേ തഥാ
അനുദാത്തം ചിഹ്നമായുള്ള ധാതുവിൽ പ്രവർത്തി മാറ്റത്തിലും അതുപോലെ.