അന്തരേഷു സഹാര്ഥേ ച ഹീനേ ഹ്യുപശ്ച കഥ്യതേ
ഇടയിലുള്ളവരിലും, കൂടെ എന്നർത്ഥത്തിലും, കുറവിനും, 'ഉപ' എന്നത് പറയപ്പെടുന്നു.
അപ്രാണിഷു വിഭക്തീ ദ്വേ മന്യകര്മണ്യനാദരേ
ജീവശക്തിയില്ലാത്തവയിൽ, മനസ്സിൽ മാത്രം ചെയ്യുന്ന പ്രവർത്തിയിലോ അവഗണനയിലോ രണ്ട് വിവക്തികൾ ഉപയോഗിക്കാം.
ചതുര്ഥീ ചൈവ താദര്ഥ്യേ തുമര്ഥാദ്ഭാവവാചിനഃ
നാലാമത്തെ വിവക്തി ഉദ്ദേശം സൂചിപ്പിക്കാനും, 'തും' എന്ന പ്രത്യയത്തിന്റെ അർത്ഥം കാണിക്കാനും ഉപയോഗിക്കുന്നു.
കാലേ ഭാവേ സപ്തമീ സ്യാദേതൈര്യോഗേ ച ഷഷ്ഠ്യപി
സമയത്തെയും അവസ്ഥയെയും സൂചിപ്പിക്കാൻ ഏഴാമത്തെ വിവക്തി ഉപയോഗിക്കാം; ഈ സാഹചര്യങ്ങളിൽ ആറാമത്തെയും ഉപയോഗിക്കാം.
നിര്ധാരണേ ദ്വേ വിഭക്തീ ഷഷ്ടീ ഹേതുപ്രയോഗകേ
നിശ്ചയീകരണത്തിന് രണ്ട് വിവക്തികൾ ഉപയോഗിക്കാം; കാരണം കാണിക്കുമ്പോൾ ആറാമത്തെ വിവക്തിയാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
ഹിംസാര്ഥാനാം പ്രയോഗേ ച കൃതികര്മണി കര്തരി
ഹിംസയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ക്രിയകളിലും, ഉപാധിയിലൂടെയോ കര്ത്താവിനാലോ ചെയ്യുന്ന പ്രവൃത്തികളിലും ഈ വിവക്തികൾ ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.
ഭൂവാദിഷു തിങതേഷു ലകാരാ ദശ വൈ സ്മൃതാഃ
ഭൂ തുടങ്ങിയ ക്രിയപദങ്ങളിൽ പത്ത് ലകാരങ്ങൾ അഥവാ കാലങ്ങളും ഭാവങ്ങളും അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
മിവ്വസ്മസഃ പരസ്മൈ തു പാദാനാം ചാ മപനേദമ്
'മി', 'വസ്', 'മസ്', 'സഃ' എന്നിവ ആത്മനേപദത്തിൽ വരുന്നു; 'പാ', 'നാ', 'മ്', 'പ', 'നേ', 'ദം' എന്നിവ പരസ്മൈപദത്തിൽ വരുന്നു.
ഏ വഹേ മഹ ആദേശാ ജ്ഞേയാ ഹ്യന്യേ ലിങാദിഷു
'എ', 'വഹേ', 'മഹ' എന്നി പ്രത്യയങ്ങൾ ലിംഗാദി ഭാവങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കേണ്ടവയാണെന്ന് അറിയണം.
മധ്യമോ യുഷ്മദി പ്രോക്ത ഉത്തമഃ പുരുഷോ ഽസ്മദി
മധ്യപുരുഷം 'യുഷ്മത്' എന്നതിലൂടെ അറിയാം; ഉത്തമപുരുഷം 'അസ്മത്' എന്നതിലൂടെ.
ലഡീരിതോ വര്തമാനേ ഭൂതേ ഽനദ്യതനേ തഥാ
'ലട്' എന്ന കാലം ഇപ്പോഴത്തെ സമയത്തും ഇന്നല്ലാത്ത കഴിഞ്ഞ കാലത്തും ഉപയോഗിക്കുന്നു.
വിധ്യാദൌ സ്യാദാശിഷി ച ലിങിതോ ദ്വിവിധോ മുനേ
വിധി തുടങ്ങിയ ഭാവങ്ങളിലും ആശീർവാദാർത്ഥമായും ലിംഗാദി ഭാവങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്, മഹർഷേ.
സ്യാദനദ്യതനേ ഌടൂ ച ഭവിഷ്യതി തു ധാതുതഃ
ഭാവി സൂചിപ്പിക്കാൻ 'ള്ട്' എന്ന കാലം ഉപയോഗിക്കുന്നു; എന്നാൽ ക്രിയാപദം ഭാവി അർത്ഥം തന്നെയാണെങ്കിൽ വേണമെന്നില്ല.
സിദ്ധോദാഹരണം വിദ്ധി സംഹിതാദിപുരഃ സരമ്
സിദ്ധകാലം സംഹിത തുടങ്ങിയ ഉദാഹരണങ്ങളിലൂടെ മനസ്സിലാക്കണം.
ഹോതൄകാരസ്തഥാ സേയം ലാങ്ഗലീഷാ മനീഷയാ
'ഹോതൃ', 'കാര', 'സേയം', 'ലാങ്ഗലീ', 'ഷാ' എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങൾ ആചാരപ്രകാരം അംഗീകരിച്ചവയാണ്.
ശീതാര്തശ്ച മുനിശ്രേഷ്ഠ സേംദ്രഃ സൌകാര ഇത്യപി
മഹർഷേ, 'ശീതാർത', 'സേന്ദ്ര', 'സൗകാര' എന്നിവയും അത്തരത്തിലുള്ള രൂപങ്ങളാണ്.
ത ആദ്യാ വിഷ്ണവേ ഹ്യത്ര തസ്മാ അര്ഘോ ഗുരാ അധഃ
ഈ ആദ്യരൂപങ്ങൾ വിഷ്ണുവിനാണ്; അതുകൊണ്ട് അർഘ്യം ഗുരുവിന്റെ താഴെ വയ്ക്കണം.
ശൌരീ ഏതൌ വിഷ്ണു ഇമൌ ദുര്ഗേ അമൂ നോ അര്ജുനഃ
'ശൗരീ', 'എതൗ' എന്നിവ വിഷ്ണുവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'ഇമൗ' ദുർഗ്ഗയെ; 'അമൂ' നമ്മളെ; 'അർജുനഃ' അതുപോലെ.
ഷഡത്ര ഷണ്മാതരശ്ച വാക്ഛുരോ വാഗ്ധസ്രിഥാ
'ഷട്' ഇവിടെ ആറിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'ഷൺമാതരഃ' ആറ് മാതാക്കളെ; 'വാക്ചുര', 'വാഗ്ദസൃഥാ' എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയും അത്തരത്തിൽ.
പ്രശ്നസ്ത്വഥ ഹരിഃഷഷ്ഠഃ കൃഷ്ണഷ്ടീകത ഇത്യപി
ഇപ്പോൾ, 'പ്രശ്ന' എന്നത് ഹരിയുടെ ആറാമത്തെ രൂപമാണ്; 'കൃഷ്ണഷ്ടീക' എന്നതും അത്തരത്തിലൊരു പദമാണ്.
ചക്രിംശ്ഛിന്ധി ഭവാഞ്ഛൌരിര്ഭവാഞ്ശൌരിരിത്യപി
നീ ചക്രധാരി, നീ കള്ളനും നീ ശക്തനും ആണു.
തേജാംസി മംസ്യതേ ഗങ്ഗാ ഹരിശ്ഛേത്താ മരഃശിവഃ
അവൾ ആ ശക്തികളെ ഗംഗയായി കരുതുന്നു; ഹരിയ്ക്കു വെട്ടാൻ കഴിഞ്ഞാൽ അതു മരണം; ശിവൻ വെട്ടിയാൽ അതു നാശം.
രോമോ ദൃഷ്ടോ ഽബലാ അത്ര സുപ്താ ഇഷ്ടാ ഇമാ യതഃ
മുടി കാണപ്പെടുന്നു; ഇവിടെ ദുർബലർ ഉറങ്ങുന്നു; ഇവർ ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ്.
ഏഷ ശാര്ങ്ഗീ സൈഷ രാമഃ സംഹിതൈവം പ്രകീര്തിതാ
ഇവൻ ശാരംഗം വഹിക്കുന്നവൻ; ഇവൻ രാമൻ; ഇങ്ങനെ ഈ സമാഹാരം പ്രസിദ്ധമാണ്.
രാമേ രഞ്ജത് മേ മനഃ സുവിശദം ഹേ രാമ തുഭ്യം നമഃ
എന്റെ മനസ്സ് രാമനിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു, അതു സുതാരമായും ശുദ്ധമായും ആണ്; ഹേ രാമാ, നിനക്കു ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
സര്വ ഇത്യാദികാ ഗോപാഃ സഖാ ചൈവ പതിര്ഹരിഃ
എല്ലാവരും, ഗോവാളന്മാരെ തുടങ്ങി, സ്നേഹിതരാണ്; ഹരിയാണ് ഭർത്താവും.
അനങ്ഘാന്ഗോധുഗ്ലിട് ച ദ്വേ ത്രയശ്ചത്വാര ഏവ ച
ദോഷമില്ലാത്തവൻ, പശുവിന്റെ അവയവങ്ങളുള്ളവൻ, രണ്ട്, മൂന്ന്, നാലും കൂടെ.
അഷ്ടൌ അയം മുനേ സമ്രാട് സവിഭ്രദ്വപുങ്മനഃ
എട്ടു, മഹർഷേ, ഈ ചക്രവർത്തി, ചഞ്ചലമായ രൂപവും മനസ്സും ഉള്ളവൻ.
ഉശനാസാവിംമേ പുംസി സ്യാരക്തലവിരാമകാഃ
ഉശനസ്യും ആവിയും പുരുഷനിൽ ഉണ്ട്; അവയ്ക്ക് ചുവപ്പും അവസാനത്തിന്റെ അടയാളവും ഉണ്ട്.
ഗൌര്നൌംരുപാന് ദൂദ്യൌര്ഗോഃ ക്ഷുത് കകുപ്സംവിത്തു വാ ക്വചിത്
പശു, നാവു, രൂപങ്ങൾ, പാൽ, വിശപ്പ്, ആകാശം, ചിലപ്പോൾ അറിവ്.