സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യദന്യവ്ദ്യക്തമൂഷ്മണഃ
ഉഷ്മണുകള് വ്യക്തമല്ലാത്തതൊഴികെ, അങ്ങനെയുള്ളത് സ്വരാവസാനമായതായി അറിയണം.
ദ്വിതീയം സ്ഥാനമാപന്നാഃ ശഷസപ്രത്യയാ യദി
ശ, ഷ, സ എന്ന പ്രത്യയങ്ങള് രണ്ടാമത്തെ സ്ഥാനത്ത് എത്തിയാല്,
ന ചൈതാന്പ്രതിജാനീയാദ്യഥാ മത്സ്യഃ ക്ഷുരോപ്സരാഃ
അവയെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല; മത്സ്യം വെള്ളത്തില് കത്തിയെ കാണാത്തതുപോലെ.
ഋചഃ സ്വച്ഛന്ദവൃത്താസ്തു പാദാസ്ത്വക്ഷരമാനതഃ
ഋക് വേദത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങള്ക്ക് സ്വതന്ത്രമായ വൃത്തമാണ്; പാദങ്ങള് അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലാണു കണക്കാക്കുന്നത്.
പ്രത്യയേത സഹാരേഫമിമീതേ സ്വരഭക്തയാ
പ്രത്യയം രേഫം കൂടെ സ്വരഭാഗം പ്രകാരം അളക്കപ്പെടുന്നു.
വിദ്യാല്ലഘുമൃകാരം തു യദി തൂഷ്മാണസംയുതഃ
ഉഷ്മണുമായി ചേര്ന്നാല് ലഘു ഋകാരമായത് തിരിച്ചറിയണം.
ഗുരുവര്ണഃ സ വിജ്ഞേയസ്തൃചം ചാത്ര നിദര്ശനമ്
ഗുരുവിന്റെ അക്ഷരം മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ഉദാഹരണമായി മൂന്നു വരികളുള്ള ശ്ലോകം കാണാം.
നിരൃതിപഞ്ചമാ ഹ്യത്ര ഋകാരാ നാത്ര സംശയഃ
ഇവിടെ അഞ്ചാമത്തേത് നിരൃതിയാണ്; അതിന് 'ഋ' എന്ന അക്ഷരമാണ് അടയാളം എന്നതിൽ സംശയം ഇല്ല.
ഇഉവര്ണാഭ്യാം ഹീനാ ക്വചിദേകപദാക്രമവിയുക്താ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ 'ഇ'യും 'ഉ'യും ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട്, ചില ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരു വാക്കിന്റെ ക്രമത്തിൽ നിന്ന് വേറുപെടുന്നു.
സ്വരോദാ വ്യഞ്ജനോദാ ച വിഹിതാക്ഷരചിന്തകൈഃ
നിശ്ചയിച്ച അക്ഷരങ്ങളെ പരിഗണിച്ച് സ്വരങ്ങളും വ്യഞ്ജനങ്ങളും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ശഷസേഷു വിവൃതാം തു ഹകാരേ സംവൃതാം വിദുഃ
'ഷ'യിലും 'സ'യിലും തുറന്ന രൂപം അറിയപ്പെടുന്നു; 'ഹ'യിൽ അടച്ച രൂപം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
ഇകാരം ചാപ്യുകാരം ഗ്രസ്തദോഷം തഥൈവ ച
'ഇ'യും 'ഉ'യും, കൂടാതെ ദോഷം ബാധിച്ചവയും അതുപോലെ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അഥ സാന്തിക ച നങ്മസാനുസ്വാരം ഘുടതം ച
ഇതിനു ശേഷം, അന്ത്യനാസികം, അനുസ്വാരം, ഘൂടകം എന്നിവയും പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
യസ്യാ ലക്ഷണമുക്തം യാ ത്വന്യാ സാ സ്മൃതാ വിപുലാ
ഉള്ളടക്കത്തിലുള്ള ലക്ഷണമുള്ളത് അങ്ങനെ തന്നെ; മറ്റുള്ളത് വിപുല എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
തത്സംയോഗോത്തരം വിദ്യാദ്ഗുരുദാര്ഘാക്ഷരാണി തു
അത്തരം സംയോജനങ്ങൾക്ക് ശേഷം, അക്ഷരങ്ങൾ ദീർഘവും ഭാരവുമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
വിവൃത്തിര് യത്ര ദൃശ്യതേ സ്വാരസ്യൈവാഗ്രതഃ സ്ഥിതഃ
തുറന്ന രൂപം കാണുന്നിടത്ത്, അതിന്റെ സ്വന്തം സ്വരത്തിന് മുമ്പിലായിരിക്കും.
അഷ്ടപ്രകാരം വിജ്ഞേയം പദാനാം സ്വരലക്ഷണമ്
വാക്കുകളുടെ സ്വരലക്ഷണം എട്ടു വിധമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
മധ്യോദാത്തം സ്വരിതം ദ്വിരുദാത്തമിത്യേതാ അഷ്ടൌ പദസംജ്ഞാഃ
മധ്യത്തിൽ ഉയർന്നത്, സ്വരിതം, ഇരട്ടമായി ഉയർന്നത്—ഇവയാണ് വാക്കുകളുടെ എട്ട് പേരുകൾ.
സര്വാണി പ്രചയസ്ഥാന്യുപോദാത്തം നിഹന്യതേ
സമാഹാരത്തിൽ ഇടപെടുന്നവയെല്ലാം ആദിയിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വരിതഃ കേവലോ യത്ര മൃദുസ്തത്ര നിപാതയേത്
സ്വരിതം മാത്രം ഉള്ളിടത്ത്, മൃദുവായ ഉച്ചാരണം അവിടെ ഉപയോഗിക്കണം.
അത്രോച്യതേ ശ്രേയഃ ഖലു വൈശ്യാഃ പ്രതിജ്ഞാതോച്ചാരണാ യസ്യ കസ്യചിദ്വര്ണസ്യ കരണം നോപലഭ്യതേ പ്രതിജ്ഞാ തത്ര വോഢവ്യാകരണം ഹി തദാത്മകമ്
ഇവിടെ പറയുന്നത്: വൈശ്യന്മാർക്ക് ഉത്തമത്വം ലഭിക്കും; ഏതെങ്കിലും അക്ഷരത്തിന്റെ ഉച്ചാരണം കണ്ടെത്താനാകാത്തപക്ഷം, അതിന്റെ വ്യാകരണപ്രകാരം അതിനെ സ്വീകരിക്കണം.
സാമസു നിഭൃതം കരണം സ്വരസൌക്ഷ്മ്യാന്നൈവ ജാനീയുഃ
സാമഗാനങ്ങളിൽ ഉച്ചാരണം മന്ദമാണ്; സ്വരങ്ങളുടെ സൂക്ഷ്മത കാരണം അത് വ്യക്തമാകുന്നില്ല.
ജീര്ണോ ഹാരഃ പ്രബുദ്ധഃ ഖലൂഷസിന്ബ്രഹ്മ ചിന്തയേത്
ഹാരമോഴിഞ്ഞു ഉണർന്നാൽ, ബ്രാഹ്മണൻ അതിന്റെ അർത്ഥം ആലോചിക്കണം.
യാവദ്വാസംതികീ രാത്രിര്മധ്യമാ പര്യുപസ്ഥിതാ
വാസം കഴിയുന്ന രാത്രിയിൽ, മധ്യഭാഗം നിലനിൽക്കുന്നവരെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു.
വാഗ്യതഃ പ്രാതരുത്ഥായ ഭക്ഷയേദ്ദ്വതധാവനമ്
വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, രാവിലെ എഴുന്നേറ്റ്, രണ്ടുതരം അരി കഴിക്കണം.
സര്വേ കണ്ടകിനഃ പുണ്യാഃ ക്ഷീരിണശ്ച യശസ്വിനഃ
എല്ലാ മുള്ളുള്ള ചെടികളും പുണ്യമാണ്, പാൽകൊടുക്കുന്നവയ്ക്ക് നല്ല പേര് ഉണ്ട്.
വര്ണാംശ്ച കുരുതേ സമ്യക്പ്രാചീനൌദവതിര്യഥാ
അക്ഷരങ്ങൾ ശരിയായി ഉച്ചരിക്കണം, കിഴക്കേ നദി കടക്കുന്നതുപോലെ.
അഗ്നിമേധാജനന്യേഷാ സ്വരവര്ണകരീ തഥാ
ഇവ അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്, അതുപോലെ തന്നെ ശരിയായ ശബ്ദങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു.
പീത്വാ മധും ഘൃതം ചൈവ ശുചിര്ഭൂത്വാ തതോ വദേത്
തേനും നെയ്യും കുടിച്ച്, ശുദ്ധനായ ശേഷം മാത്രമേ സംസാരിക്കാവു.
സപ്തമന്ത്രാനതിക്രമ്യ യഥേഷ്ടാം വാചമുത്സൃജേത്
ഏഴു മന്ത്രങ്ങൾ ഒഴിവാക്കാതെ, ഇഷ്ടം പോലെ വാക്ക് പറയാം.