മൃദുശ്ചൈവ ദ്വിമാത്രശ്ച ദധന്വാം ഇതി നിദര്ശനമ്
ഇത് മൃദുവും ഇരട്ടമാത്രയുമാണ്; 'ദധന്വാ' എന്നത് ഉദാഹരണമാണ്.
ഏവം രങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ നാരദൈതന്മതം മമ
ഇങ്ങനെ രംഗം ഉപയോഗിക്കണം; ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം, നാരദാ.
ചതുര്ണാം പദജാതീനാം പദാന്താ ദശ കീര്തിതാഃ
നാല് തരത്തിലുള്ള പദജാതികളില് പദാവസാനങ്ങള് പത്ത് വിധം വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വ്യഞ്ജനാ ന തു വര്തന്തേ യത്ര തിഷ്ടതി സ സ്വരഃ
വ്യഞ്ജനങ്ങള് ഇല്ലാത്തിടത്ത് സ്വരം മാത്രം നിലനില്ക്കുന്നു.
മണിവദ്വ്യഞ്ജനം വിദ്യാത്സൂത്ര വഞ്ച സ്വരം വിദുഃ
വ്യഞ്ജനം രത്നംപോലെയും, സ്വരം അതിനെ താങ്ങുന്ന തന്തുവുപോലെയും മനസ്സിലാക്കണം.
ദുര്ബലം വ്യജനം തദ്വദ്ധരേത ബലവാന്സ്വരഃ
അങ്ങനെയെങ്കില് വ്യഞ്ജനം ദുർബലവും, സ്വരം ശക്തവുമാണ്.
ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ
ജിഹ്വാമൂലം, ഉപധ്മാനീയവും, ഉഷ്മണുകളുടെ എട്ടുവിധ ഗതിയും മനസ്സിലാക്കണം.
വിസര്ഗസ്തത്ര മന്തവ്യരതാലവ്യശ്ചാത്ര ജായതേ
അവിടെ വിസര്ഗം ശ്രദ്ധിക്കണം; തത്പോലെ താലവ്യവും ഉണ്ടാകുന്നു.
വ്യഞ്ജനാഖ്യാ വിവൃത്തിസ്തു സ്വരാഖ്യാ പ്രതിസംഹിതാ
വ്യഞ്ജനപ്രധാനമായത് വിപുലതയെന്നും, സ്വരപ്രധാനമായത് സമീപതയെന്നും പറയുന്നു.
വിവൃത്തിര്യാ ഭവേത്തത്ര സ്വരാഖ്യാം താം വിനിര്ദ്ദിശേത്
വിപുലതയുള്ളിടത്ത് അതിനെ സ്വരപ്രധാനമായതായി വിളിക്കണം.
സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യദന്യവ്ദ്യക്തമൂഷ്മണഃ
ഉഷ്മണുകള് വ്യക്തമല്ലാത്തതൊഴികെ, അങ്ങനെയുള്ളത് സ്വരാവസാനമായതായി അറിയണം.
ദ്വിതീയം സ്ഥാനമാപന്നാഃ ശഷസപ്രത്യയാ യദി
ശ, ഷ, സ എന്ന പ്രത്യയങ്ങള് രണ്ടാമത്തെ സ്ഥാനത്ത് എത്തിയാല്,
ന ചൈതാന്പ്രതിജാനീയാദ്യഥാ മത്സ്യഃ ക്ഷുരോപ്സരാഃ
അവയെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല; മത്സ്യം വെള്ളത്തില് കത്തിയെ കാണാത്തതുപോലെ.
ഋചഃ സ്വച്ഛന്ദവൃത്താസ്തു പാദാസ്ത്വക്ഷരമാനതഃ
ഋക് വേദത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങള്ക്ക് സ്വതന്ത്രമായ വൃത്തമാണ്; പാദങ്ങള് അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലാണു കണക്കാക്കുന്നത്.
പ്രത്യയേത സഹാരേഫമിമീതേ സ്വരഭക്തയാ
പ്രത്യയം രേഫം കൂടെ സ്വരഭാഗം പ്രകാരം അളക്കപ്പെടുന്നു.
വിദ്യാല്ലഘുമൃകാരം തു യദി തൂഷ്മാണസംയുതഃ
ഉഷ്മണുമായി ചേര്ന്നാല് ലഘു ഋകാരമായത് തിരിച്ചറിയണം.
ഗുരുവര്ണഃ സ വിജ്ഞേയസ്തൃചം ചാത്ര നിദര്ശനമ്
ഗുരുവിന്റെ അക്ഷരം മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ഉദാഹരണമായി മൂന്നു വരികളുള്ള ശ്ലോകം കാണാം.
നിരൃതിപഞ്ചമാ ഹ്യത്ര ഋകാരാ നാത്ര സംശയഃ
ഇവിടെ അഞ്ചാമത്തേത് നിരൃതിയാണ്; അതിന് 'ഋ' എന്ന അക്ഷരമാണ് അടയാളം എന്നതിൽ സംശയം ഇല്ല.
ഇഉവര്ണാഭ്യാം ഹീനാ ക്വചിദേകപദാക്രമവിയുക്താ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ 'ഇ'യും 'ഉ'യും ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട്, ചില ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരു വാക്കിന്റെ ക്രമത്തിൽ നിന്ന് വേറുപെടുന്നു.
സ്വരോദാ വ്യഞ്ജനോദാ ച വിഹിതാക്ഷരചിന്തകൈഃ
നിശ്ചയിച്ച അക്ഷരങ്ങളെ പരിഗണിച്ച് സ്വരങ്ങളും വ്യഞ്ജനങ്ങളും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ശഷസേഷു വിവൃതാം തു ഹകാരേ സംവൃതാം വിദുഃ
'ഷ'യിലും 'സ'യിലും തുറന്ന രൂപം അറിയപ്പെടുന്നു; 'ഹ'യിൽ അടച്ച രൂപം തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നു.
ഇകാരം ചാപ്യുകാരം ഗ്രസ്തദോഷം തഥൈവ ച
'ഇ'യും 'ഉ'യും, കൂടാതെ ദോഷം ബാധിച്ചവയും അതുപോലെ ഉൾപ്പെടുന്നു.
അഥ സാന്തിക ച നങ്മസാനുസ്വാരം ഘുടതം ച
ഇതിനു ശേഷം, അന്ത്യനാസികം, അനുസ്വാരം, ഘൂടകം എന്നിവയും പരിഗണിക്കപ്പെടുന്നു.
യസ്യാ ലക്ഷണമുക്തം യാ ത്വന്യാ സാ സ്മൃതാ വിപുലാ
ഉള്ളടക്കത്തിലുള്ള ലക്ഷണമുള്ളത് അങ്ങനെ തന്നെ; മറ്റുള്ളത് വിപുല എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
തത്സംയോഗോത്തരം വിദ്യാദ്ഗുരുദാര്ഘാക്ഷരാണി തു
അത്തരം സംയോജനങ്ങൾക്ക് ശേഷം, അക്ഷരങ്ങൾ ദീർഘവും ഭാരവുമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
വിവൃത്തിര് യത്ര ദൃശ്യതേ സ്വാരസ്യൈവാഗ്രതഃ സ്ഥിതഃ
തുറന്ന രൂപം കാണുന്നിടത്ത്, അതിന്റെ സ്വന്തം സ്വരത്തിന് മുമ്പിലായിരിക്കും.
അഷ്ടപ്രകാരം വിജ്ഞേയം പദാനാം സ്വരലക്ഷണമ്
വാക്കുകളുടെ സ്വരലക്ഷണം എട്ടു വിധമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
മധ്യോദാത്തം സ്വരിതം ദ്വിരുദാത്തമിത്യേതാ അഷ്ടൌ പദസംജ്ഞാഃ
മധ്യത്തിൽ ഉയർന്നത്, സ്വരിതം, ഇരട്ടമായി ഉയർന്നത്—ഇവയാണ് വാക്കുകളുടെ എട്ട് പേരുകൾ.
സര്വാണി പ്രചയസ്ഥാന്യുപോദാത്തം നിഹന്യതേ
സമാഹാരത്തിൽ ഇടപെടുന്നവയെല്ലാം ആദിയിൽ ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
സ്വരിതഃ കേവലോ യത്ര മൃദുസ്തത്ര നിപാതയേത്
സ്വരിതം മാത്രം ഉള്ളിടത്ത്, മൃദുവായ ഉച്ചാരണം അവിടെ ഉപയോഗിക്കണം.