ഋക്സ്വരാ തുല്യയോഗാ വാ കൈശ്ചിദേവമുദീര്യതേ
ഋക് സ്വരങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ തുല്യമായ സംയുക്തങ്ങൾ, ചിലർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
യേതീക്ഷരാദികരണം പദാന്തസ്യേതി തം വിദുഃ
അക്ഷരത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നിന്ന് പദത്തിന്റെ അവസാനം വരെ സ്വരപ്രയോഗം നടക്കുന്നു എന്ന് അവർ അറിയുന്നു.
വിവൃതയശ്ചതസ്രോ വൈ വിജ്ഞേയാ ഇതി മേ മതമ്
നാലു വിധത്തിലുള്ള തുറവുകൾ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ഹ്രസ്വാദിവത്സാനുസൃതാ വത്സാനുസാരിണീ ചാഗ്രേ
ചെറിയ സ്വരത്തിന് ശേഷം, തുടർന്നുള്ളത് ആരംഭത്തിലും മുന്നിലാണ്.
ചതസൃണാം വിവൃതീനാ മന്തരം മാത്രികം ഭവേത്
നാലു തുറവുകളിൽ ഇടവേള ഒരു മാത്രയാകണം.
അര്ദ്ധമാത്രികമന്യേഷാമന്യേഷാമണുമാത്രികമ്
മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് അർദ്ധമാത്രയും, ചിലർക്കു അണുമാത്രയും ആണ്.
പവേഷു പരസവര്ണം സ്പര്ശേഷു ചോത്തമാപതിമ്
'പ' യിൽ, അടുത്ത അക്ഷരം അതേ വർഗ്ഗത്തിൽ പെട്ടതാണ്; സ്പർശാക്ഷരങ്ങളിൽ ഉത്തമനായ പ്രഭു ബാധകമാണ്.
അകാരം രക്തമിത്യാഹുസ്തകാരേണ തു രജ്യതേ
'അ' എന്ന അക്ഷരം ചുവപ്പാണെന്ന് പറയുന്നു; 'ത' യോടെ അത് വർണ്ണം പ്രാപിക്കുന്നു.
അര്ദ്ധമാത്രാ തു പൂര്വസ്യ രജ്യതേ ത്വണുമാത്രയാ
മുന്പത്തെ അക്ഷരത്തിന്റെ പാതിമാത്രയ്ക്ക് പിന്നെ ഒരു ചെറുമാത്ര കൂടി ചേര്ന്ന് നീളുന്നു.
രേഫോ രങ്ഗശ്ച ലോപശ്ച സാനുസ്വരോ ഽപി വാ ക്വചിത്
രേഫം, രംഗം, ലോപം, ചിലപ്പോള് അനുസ്വാരവും ഉണ്ടാകാം.
മൃദുശ്ചൈവ ദ്വിമാത്രശ്ച ദധന്വാം ഇതി നിദര്ശനമ്
ഇത് മൃദുവും ഇരട്ടമാത്രയുമാണ്; 'ദധന്വാ' എന്നത് ഉദാഹരണമാണ്.
ഏവം രങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ നാരദൈതന്മതം മമ
ഇങ്ങനെ രംഗം ഉപയോഗിക്കണം; ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം, നാരദാ.
ചതുര്ണാം പദജാതീനാം പദാന്താ ദശ കീര്തിതാഃ
നാല് തരത്തിലുള്ള പദജാതികളില് പദാവസാനങ്ങള് പത്ത് വിധം വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വ്യഞ്ജനാ ന തു വര്തന്തേ യത്ര തിഷ്ടതി സ സ്വരഃ
വ്യഞ്ജനങ്ങള് ഇല്ലാത്തിടത്ത് സ്വരം മാത്രം നിലനില്ക്കുന്നു.
മണിവദ്വ്യഞ്ജനം വിദ്യാത്സൂത്ര വഞ്ച സ്വരം വിദുഃ
വ്യഞ്ജനം രത്നംപോലെയും, സ്വരം അതിനെ താങ്ങുന്ന തന്തുവുപോലെയും മനസ്സിലാക്കണം.
ദുര്ബലം വ്യജനം തദ്വദ്ധരേത ബലവാന്സ്വരഃ
അങ്ങനെയെങ്കില് വ്യഞ്ജനം ദുർബലവും, സ്വരം ശക്തവുമാണ്.
ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ
ജിഹ്വാമൂലം, ഉപധ്മാനീയവും, ഉഷ്മണുകളുടെ എട്ടുവിധ ഗതിയും മനസ്സിലാക്കണം.
വിസര്ഗസ്തത്ര മന്തവ്യരതാലവ്യശ്ചാത്ര ജായതേ
അവിടെ വിസര്ഗം ശ്രദ്ധിക്കണം; തത്പോലെ താലവ്യവും ഉണ്ടാകുന്നു.
വ്യഞ്ജനാഖ്യാ വിവൃത്തിസ്തു സ്വരാഖ്യാ പ്രതിസംഹിതാ
വ്യഞ്ജനപ്രധാനമായത് വിപുലതയെന്നും, സ്വരപ്രധാനമായത് സമീപതയെന്നും പറയുന്നു.
വിവൃത്തിര്യാ ഭവേത്തത്ര സ്വരാഖ്യാം താം വിനിര്ദ്ദിശേത്
വിപുലതയുള്ളിടത്ത് അതിനെ സ്വരപ്രധാനമായതായി വിളിക്കണം.
സ്വരാന്തം താദൃശം വിദ്യാദ്യദന്യവ്ദ്യക്തമൂഷ്മണഃ
ഉഷ്മണുകള് വ്യക്തമല്ലാത്തതൊഴികെ, അങ്ങനെയുള്ളത് സ്വരാവസാനമായതായി അറിയണം.
ദ്വിതീയം സ്ഥാനമാപന്നാഃ ശഷസപ്രത്യയാ യദി
ശ, ഷ, സ എന്ന പ്രത്യയങ്ങള് രണ്ടാമത്തെ സ്ഥാനത്ത് എത്തിയാല്,
ന ചൈതാന്പ്രതിജാനീയാദ്യഥാ മത്സ്യഃ ക്ഷുരോപ്സരാഃ
അവയെ അംഗീകരിക്കേണ്ടതില്ല; മത്സ്യം വെള്ളത്തില് കത്തിയെ കാണാത്തതുപോലെ.
ഋചഃ സ്വച്ഛന്ദവൃത്താസ്തു പാദാസ്ത്വക്ഷരമാനതഃ
ഋക് വേദത്തിലെ ശ്ലോകങ്ങള്ക്ക് സ്വതന്ത്രമായ വൃത്തമാണ്; പാദങ്ങള് അക്ഷരങ്ങളുടെ എണ്ണത്തിലാണു കണക്കാക്കുന്നത്.
പ്രത്യയേത സഹാരേഫമിമീതേ സ്വരഭക്തയാ
പ്രത്യയം രേഫം കൂടെ സ്വരഭാഗം പ്രകാരം അളക്കപ്പെടുന്നു.
വിദ്യാല്ലഘുമൃകാരം തു യദി തൂഷ്മാണസംയുതഃ
ഉഷ്മണുമായി ചേര്ന്നാല് ലഘു ഋകാരമായത് തിരിച്ചറിയണം.
ഗുരുവര്ണഃ സ വിജ്ഞേയസ്തൃചം ചാത്ര നിദര്ശനമ്
ഗുരുവിന്റെ അക്ഷരം മനസ്സിലാക്കണം; ഇവിടെ ഉദാഹരണമായി മൂന്നു വരികളുള്ള ശ്ലോകം കാണാം.
നിരൃതിപഞ്ചമാ ഹ്യത്ര ഋകാരാ നാത്ര സംശയഃ
ഇവിടെ അഞ്ചാമത്തേത് നിരൃതിയാണ്; അതിന് 'ഋ' എന്ന അക്ഷരമാണ് അടയാളം എന്നതിൽ സംശയം ഇല്ല.
ഇഉവര്ണാഭ്യാം ഹീനാ ക്വചിദേകപദാക്രമവിയുക്താ
ചിലപ്പോഴൊക്കെ 'ഇ'യും 'ഉ'യും ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട്, ചില ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരു വാക്കിന്റെ ക്രമത്തിൽ നിന്ന് വേറുപെടുന്നു.
സ്വരോദാ വ്യഞ്ജനോദാ ച വിഹിതാക്ഷരചിന്തകൈഃ
നിശ്ചയിച്ച അക്ഷരങ്ങളെ പരിഗണിച്ച് സ്വരങ്ങളും വ്യഞ്ജനങ്ങളും നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.