അനുസ്വാരഃ പദാന്തശ്ച ക്രമജം പ്രത്യയേ സ്വകേ
ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനം വരുന്ന അനുസ്വാരം, അതിന്റെ തന്നെ പ്രത്യയത്തിൽ ക്രമാനുസൃതമായി ഉണ്ടാകുന്നതും,
പാദാദൌ ചാപാദാദൌ സംയോഗാവഗ്രഹേഷു ച
പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും, മറ്റൊരു പാദത്തിനു ശേഷം ആരംഭിക്കുന്ന പാദത്തിലും, സംയുക്തക്ഷരങ്ങളിലും അവഗ്രഹത്തിലും,
പാദാദാവപ്യവിച്ഛേദേസംയോഗാന്തേ ച തിഷ്ടതാമ്
പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും വേർപാടില്ലാതെ, സംയുക്തക്ഷരത്തിന്റെ അവസാനം അതു നിലനിൽക്കട്ടെ.
അണുശേഷോ ഹ്രിഗോ വാപി യുഗലാദിരവിസ്ഫുടഃ
ശേഷിക്കുന്ന ചെറിയ സ്വരം അല്ലെങ്കിൽ 'ഹൃ' എന്ന അക്ഷരം, അല്ലെങ്കിൽ ആരംഭത്തിൽ വ്യക്തമല്ലാത്ത ഒരു കൂട്ടം,
യന്നീചം നീചമേവ തദ്യത്പ്രചയസ്ഥം തദപി നീചമ്
ഏത് അക്ഷരം താഴ്ന്നതാണോ അതു താഴ്ന്നതായിരിക്കും; കൂട്ടത്തിൽ ഉള്ളതും താഴ്ന്നതായിരിക്കും.
പ്രിയം ദൂതം ഘൃതം ചിത്തമതിശബ്ദസ്തു നീചതഃ
പ്രിയം, ദൂതം, ഘൃതം, ചിത്തം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പദങ്ങളും, അതി എന്ന പദവും താഴ്ന്ന സ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കണം.
ശതേഷു സപവിത്രേഷു നീചാദുഞ്ചാര്യതേ ശ്രുതിഃ
നൂറുകളിൽക്കും ശുദ്ധരിൽക്കും, താഴ്ന്നതിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതിലേക്കാണ് ശൃതി ഉയരുന്നത്.
വിശ്വാനരോനകാരശ്ച ശേഷാസ്തുസ്വരിതാ നരാഃ
വിശ്വാനര എന്ന അക്ഷരവും 'ഒ' എന്ന അക്ഷരവും സ്വരിതസ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കണം; ശേഷിച്ചവയും അങ്ങനെ തന്നെ.
അദീര്ഘം ദീര്ഘവത്കുര്യാദ്ദ്വിസ്വരം യത്പ്രയുജ്യതേ
ചെറിയ സ്വരം ഇരട്ടസ്വരം വരുന്നിടത്ത് നീണ്ടതുപോലെ ഉച്ചരിക്കണം.
നിമേഷകാലോ മാത്രാ സ്യാദ്വിദ്യുത്കാലേതി ചാപരേ
കണ്ണടയ്ക്കുന്ന സമയമാണ് ഒരു മാത്ര എന്ന് പറയുന്നു; ചിലർ അതിനെ മിന്നലിന്റെ സമയമായി പറയുന്നു.
ഋക്സ്വരാ തുല്യയോഗാ വാ കൈശ്ചിദേവമുദീര്യതേ
ഋക് സ്വരങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ തുല്യമായ സംയുക്തങ്ങൾ, ചിലർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
യേതീക്ഷരാദികരണം പദാന്തസ്യേതി തം വിദുഃ
അക്ഷരത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നിന്ന് പദത്തിന്റെ അവസാനം വരെ സ്വരപ്രയോഗം നടക്കുന്നു എന്ന് അവർ അറിയുന്നു.
വിവൃതയശ്ചതസ്രോ വൈ വിജ്ഞേയാ ഇതി മേ മതമ്
നാലു വിധത്തിലുള്ള തുറവുകൾ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ഹ്രസ്വാദിവത്സാനുസൃതാ വത്സാനുസാരിണീ ചാഗ്രേ
ചെറിയ സ്വരത്തിന് ശേഷം, തുടർന്നുള്ളത് ആരംഭത്തിലും മുന്നിലാണ്.
ചതസൃണാം വിവൃതീനാ മന്തരം മാത്രികം ഭവേത്
നാലു തുറവുകളിൽ ഇടവേള ഒരു മാത്രയാകണം.
അര്ദ്ധമാത്രികമന്യേഷാമന്യേഷാമണുമാത്രികമ്
മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് അർദ്ധമാത്രയും, ചിലർക്കു അണുമാത്രയും ആണ്.
പവേഷു പരസവര്ണം സ്പര്ശേഷു ചോത്തമാപതിമ്
'പ' യിൽ, അടുത്ത അക്ഷരം അതേ വർഗ്ഗത്തിൽ പെട്ടതാണ്; സ്പർശാക്ഷരങ്ങളിൽ ഉത്തമനായ പ്രഭു ബാധകമാണ്.
അകാരം രക്തമിത്യാഹുസ്തകാരേണ തു രജ്യതേ
'അ' എന്ന അക്ഷരം ചുവപ്പാണെന്ന് പറയുന്നു; 'ത' യോടെ അത് വർണ്ണം പ്രാപിക്കുന്നു.
അര്ദ്ധമാത്രാ തു പൂര്വസ്യ രജ്യതേ ത്വണുമാത്രയാ
മുന്പത്തെ അക്ഷരത്തിന്റെ പാതിമാത്രയ്ക്ക് പിന്നെ ഒരു ചെറുമാത്ര കൂടി ചേര്ന്ന് നീളുന്നു.
രേഫോ രങ്ഗശ്ച ലോപശ്ച സാനുസ്വരോ ഽപി വാ ക്വചിത്
രേഫം, രംഗം, ലോപം, ചിലപ്പോള് അനുസ്വാരവും ഉണ്ടാകാം.
മൃദുശ്ചൈവ ദ്വിമാത്രശ്ച ദധന്വാം ഇതി നിദര്ശനമ്
ഇത് മൃദുവും ഇരട്ടമാത്രയുമാണ്; 'ദധന്വാ' എന്നത് ഉദാഹരണമാണ്.
ഏവം രങ്ഗഃ പ്രയോക്തവ്യോ നാരദൈതന്മതം മമ
ഇങ്ങനെ രംഗം ഉപയോഗിക്കണം; ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം, നാരദാ.
ചതുര്ണാം പദജാതീനാം പദാന്താ ദശ കീര്തിതാഃ
നാല് തരത്തിലുള്ള പദജാതികളില് പദാവസാനങ്ങള് പത്ത് വിധം വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വ്യഞ്ജനാ ന തു വര്തന്തേ യത്ര തിഷ്ടതി സ സ്വരഃ
വ്യഞ്ജനങ്ങള് ഇല്ലാത്തിടത്ത് സ്വരം മാത്രം നിലനില്ക്കുന്നു.
മണിവദ്വ്യഞ്ജനം വിദ്യാത്സൂത്ര വഞ്ച സ്വരം വിദുഃ
വ്യഞ്ജനം രത്നംപോലെയും, സ്വരം അതിനെ താങ്ങുന്ന തന്തുവുപോലെയും മനസ്സിലാക്കണം.
ദുര്ബലം വ്യജനം തദ്വദ്ധരേത ബലവാന്സ്വരഃ
അങ്ങനെയെങ്കില് വ്യഞ്ജനം ദുർബലവും, സ്വരം ശക്തവുമാണ്.
ജിഹ്വാമൂലമുപധ്മാ ച ഗതിരഷ്ടവിധോഷ്മണഃ
ജിഹ്വാമൂലം, ഉപധ്മാനീയവും, ഉഷ്മണുകളുടെ എട്ടുവിധ ഗതിയും മനസ്സിലാക്കണം.
വിസര്ഗസ്തത്ര മന്തവ്യരതാലവ്യശ്ചാത്ര ജായതേ
അവിടെ വിസര്ഗം ശ്രദ്ധിക്കണം; തത്പോലെ താലവ്യവും ഉണ്ടാകുന്നു.
വ്യഞ്ജനാഖ്യാ വിവൃത്തിസ്തു സ്വരാഖ്യാ പ്രതിസംഹിതാ
വ്യഞ്ജനപ്രധാനമായത് വിപുലതയെന്നും, സ്വരപ്രധാനമായത് സമീപതയെന്നും പറയുന്നു.
വിവൃത്തിര്യാ ഭവേത്തത്ര സ്വരാഖ്യാം താം വിനിര്ദ്ദിശേത്
വിപുലതയുള്ളിടത്ത് അതിനെ സ്വരപ്രധാനമായതായി വിളിക്കണം.