യത്ര ദ്വിപ്രഭൃതീനി സ്യുരുദാത്താന്യക്ഷരാണി തു
എവിടെയും രണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ അതിലധികം ഉയർത്തിയ അക്ഷരങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ,
ന രേഫേ വാ ഹകാരേ വാ ദ്വിര്ഭാവോ ജായതേ ക്വചിത്
'ര'യോ 'ഹ'യോ എവിടെയും ഇരട്ടയാക്കൽ ഉണ്ടാകാറില്ല.
ചതുര്ഥം തു തൃതീയേന ദ്വിതീയഃ പ്രഥമേന തു
നാലാമത്തേത് മൂന്നാമത്തോടൊപ്പം, രണ്ടാമത്തേത് ഒന്നാമത്തോടൊപ്പം വരുന്നു.
അനന്ത്യശ്ച ഭവേത്പൂര്വോ ഹ്യന്തശ്ച പരതോ യദി
പിന്നീട് വരുന്ന അക്ഷരം അവസാനമാകുമ്പോൾ മുമ്പുള്ളത് അവസാനമില്ലാത്തതായിരിക്കണം.
വര്ഗാന്ത്യാന് ശഷസൈഃ സാര്ദ്ധമന്തസ്ഥൈര്വാപി സംയുതാന്
വർഗ്ഗങ്ങളുടെ അവസാനം വരുന്ന അക്ഷരങ്ങൾ 'ശ', 'ഷ', 'സ' എന്നിവയോടൊപ്പം, അല്ലെങ്കിൽ അവസാനം ചേർന്നവയുമായി,
തൃതീയശ്ച ചതുര്ഥശ്ച ചതുര്ഥാദിപരം പദമ്
മൂന്നാമത്തും നാലാമത്തും, നാലാമത്തിനെ തുടർന്ന് വരുന്ന പദവും,
അനുസ്വാരോപധാമൂലാ താന് ക്വചിത്ക്രമതഃ പരമ്
അനുസ്വാരം, ഉപധ്മാനീയവും മൂർധന്യവും ചിലപ്പോൾ ക്രമത്തിൽ അവയ്ക്ക് ശേഷം വരുന്നു.
സംയോഗോ യത്ര ദൃശ്യേത ര്വ്യഞ്ജനം വിരതേ പദേ
ചേർന്ന അക്ഷരങ്ങൾ എവിടെയുണ്ടോ, ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനം വ്യഞ്ജനം ഉണ്ടെങ്കിൽ,
സംയോഗേ സ്വരിതം യത്ര ഉദ്വാതഃ പ്രതനം തഥാ
ചേർന്ന അക്ഷരങ്ങളിൽ സ്വരം ഉയരുന്നു; അതുപോലെ നീളവും കൂടുന്നു.
സംയോഗാത്തു വിജാനീയാത്പരം സംയോഗനായകമ്
ചേർന്ന അക്ഷരങ്ങളിൽ നിന്നു ശേഷം വരുന്നത് ചേർന്നതിന്റെ നിയമത്തിൽ പെടുന്നതായി മനസ്സിലാക്കണം.
അനുസ്വാരഃ പദാന്തശ്ച ക്രമജം പ്രത്യയേ സ്വകേ
ഒരു പദത്തിന്റെ അവസാനം വരുന്ന അനുസ്വാരം, അതിന്റെ തന്നെ പ്രത്യയത്തിൽ ക്രമാനുസൃതമായി ഉണ്ടാകുന്നതും,
പാദാദൌ ചാപാദാദൌ സംയോഗാവഗ്രഹേഷു ച
പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും, മറ്റൊരു പാദത്തിനു ശേഷം ആരംഭിക്കുന്ന പാദത്തിലും, സംയുക്തക്ഷരങ്ങളിലും അവഗ്രഹത്തിലും,
പാദാദാവപ്യവിച്ഛേദേസംയോഗാന്തേ ച തിഷ്ടതാമ്
പാദത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും വേർപാടില്ലാതെ, സംയുക്തക്ഷരത്തിന്റെ അവസാനം അതു നിലനിൽക്കട്ടെ.
അണുശേഷോ ഹ്രിഗോ വാപി യുഗലാദിരവിസ്ഫുടഃ
ശേഷിക്കുന്ന ചെറിയ സ്വരം അല്ലെങ്കിൽ 'ഹൃ' എന്ന അക്ഷരം, അല്ലെങ്കിൽ ആരംഭത്തിൽ വ്യക്തമല്ലാത്ത ഒരു കൂട്ടം,
യന്നീചം നീചമേവ തദ്യത്പ്രചയസ്ഥം തദപി നീചമ്
ഏത് അക്ഷരം താഴ്ന്നതാണോ അതു താഴ്ന്നതായിരിക്കും; കൂട്ടത്തിൽ ഉള്ളതും താഴ്ന്നതായിരിക്കും.
പ്രിയം ദൂതം ഘൃതം ചിത്തമതിശബ്ദസ്തു നീചതഃ
പ്രിയം, ദൂതം, ഘൃതം, ചിത്തം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പദങ്ങളും, അതി എന്ന പദവും താഴ്ന്ന സ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കണം.
ശതേഷു സപവിത്രേഷു നീചാദുഞ്ചാര്യതേ ശ്രുതിഃ
നൂറുകളിൽക്കും ശുദ്ധരിൽക്കും, താഴ്ന്നതിൽ നിന്ന് ഉയർന്നതിലേക്കാണ് ശൃതി ഉയരുന്നത്.
വിശ്വാനരോനകാരശ്ച ശേഷാസ്തുസ്വരിതാ നരാഃ
വിശ്വാനര എന്ന അക്ഷരവും 'ഒ' എന്ന അക്ഷരവും സ്വരിതസ്വരത്തിൽ ഉച്ചരിക്കണം; ശേഷിച്ചവയും അങ്ങനെ തന്നെ.
അദീര്ഘം ദീര്ഘവത്കുര്യാദ്ദ്വിസ്വരം യത്പ്രയുജ്യതേ
ചെറിയ സ്വരം ഇരട്ടസ്വരം വരുന്നിടത്ത് നീണ്ടതുപോലെ ഉച്ചരിക്കണം.
നിമേഷകാലോ മാത്രാ സ്യാദ്വിദ്യുത്കാലേതി ചാപരേ
കണ്ണടയ്ക്കുന്ന സമയമാണ് ഒരു മാത്ര എന്ന് പറയുന്നു; ചിലർ അതിനെ മിന്നലിന്റെ സമയമായി പറയുന്നു.
ഋക്സ്വരാ തുല്യയോഗാ വാ കൈശ്ചിദേവമുദീര്യതേ
ഋക് സ്വരങ്ങൾ, അല്ലെങ്കിൽ തുല്യമായ സംയുക്തങ്ങൾ, ചിലർ ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
യേതീക്ഷരാദികരണം പദാന്തസ്യേതി തം വിദുഃ
അക്ഷരത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ നിന്ന് പദത്തിന്റെ അവസാനം വരെ സ്വരപ്രയോഗം നടക്കുന്നു എന്ന് അവർ അറിയുന്നു.
വിവൃതയശ്ചതസ്രോ വൈ വിജ്ഞേയാ ഇതി മേ മതമ്
നാലു വിധത്തിലുള്ള തുറവുകൾ മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
ഹ്രസ്വാദിവത്സാനുസൃതാ വത്സാനുസാരിണീ ചാഗ്രേ
ചെറിയ സ്വരത്തിന് ശേഷം, തുടർന്നുള്ളത് ആരംഭത്തിലും മുന്നിലാണ്.
ചതസൃണാം വിവൃതീനാ മന്തരം മാത്രികം ഭവേത്
നാലു തുറവുകളിൽ ഇടവേള ഒരു മാത്രയാകണം.
അര്ദ്ധമാത്രികമന്യേഷാമന്യേഷാമണുമാത്രികമ്
മറ്റുള്ളവയ്ക്ക് അർദ്ധമാത്രയും, ചിലർക്കു അണുമാത്രയും ആണ്.
പവേഷു പരസവര്ണം സ്പര്ശേഷു ചോത്തമാപതിമ്
'പ' യിൽ, അടുത്ത അക്ഷരം അതേ വർഗ്ഗത്തിൽ പെട്ടതാണ്; സ്പർശാക്ഷരങ്ങളിൽ ഉത്തമനായ പ്രഭു ബാധകമാണ്.
അകാരം രക്തമിത്യാഹുസ്തകാരേണ തു രജ്യതേ
'അ' എന്ന അക്ഷരം ചുവപ്പാണെന്ന് പറയുന്നു; 'ത' യോടെ അത് വർണ്ണം പ്രാപിക്കുന്നു.
അര്ദ്ധമാത്രാ തു പൂര്വസ്യ രജ്യതേ ത്വണുമാത്രയാ
മുന്പത്തെ അക്ഷരത്തിന്റെ പാതിമാത്രയ്ക്ക് പിന്നെ ഒരു ചെറുമാത്ര കൂടി ചേര്ന്ന് നീളുന്നു.
രേഫോ രങ്ഗശ്ച ലോപശ്ച സാനുസ്വരോ ഽപി വാ ക്വചിത്
രേഫം, രംഗം, ലോപം, ചിലപ്പോള് അനുസ്വാരവും ഉണ്ടാകാം.