ദ്വിവിധാ ഗതിഃ പദാന്തസ്ഥിതസംധിഃ സഹോഷ്മഭിഃ
ഗതിക്ക് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: പദത്തിന്റെ അവസാനം സംധിയും ഉഷ്മങ്ങളോടുകൂടിയതും.
സ്വരാന്തരാവിരതാനി ഹ്രസ്വദീര്ഘഘുടാനി ച
സ്വരങ്ങള്ക്കിടയിലെ നിയന്ത്രിത ഇടവേളകള് ചെറുതും നീളമുള്ളതും പെട്ടെന്നുള്ളതുമാണ്.
ദീപ്താമുദാത്തേ ജാനീയാദ്ദീപ്താം ച സ്വരിതേ വിദുഃ
ഉയര്ന്ന സ്വരത്തില് ദീപ്തത അറിയണം; സ്വരിതത്തിലും ദീപ്തത ജ്ഞാനികള് അറിയുന്നു.
ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതപ്രചിതേ തഥാ
ഉയര്ന്നതും താഴ്ന്നതും സ്വരിതം ചേര്ന്നതും ഉണ്ട്.
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ആചികസ്യ സ്വരത്രയമ്
ഇനി ഞാൻ ആചികസ്യയുടെ മൂന്ന് സ്വരങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം.
യ ഏവോദാത്ത ഇത്യുക്തഃ സ ഏവ സ്വരിതാത്പരഃ
ഉദാത്തം എന്നു പറയുന്നതിന് പിന്നാലെ സ്വരിതം വരുന്നു.
വര്ണസ്വരോ ഽതീതസ്വരഃ സ്വരിതോ ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ
ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ സ്വരം കടന്നുപോയാൽ അതിനെ സ്വരിതം എന്നു പറയുന്നു; ഇത് രണ്ട് തരത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
സ തു സപ്തവിധോ ജ്ഞേയഃ സ്വരഃ പ്രത്യയദര്ശനാത്
ഈ സ്വരം സപ്തവിധം ആണെന്ന് സന്ദർഭം കാണിച്ച് മനസ്സിലാക്കണം.
സപ്തസ്വരാന്പ്രയുഞ്ജീത ദക്ഷിണം ശ്രവണം പ്രതി
ഏഴ് സ്വരങ്ങളും വലതുകാതിൽ കേൾക്കുന്നതിന് അനുസരിച്ച് ഉപയോഗിക്കണം.
ഉച്ചാദുഞ്ചതരം നാസ്തി നീചാന്നീചതരം തഥാ
ഉയർന്നതിലുമധികം ഉയർന്നതോ താഴ്ന്നതിലുമധികം താഴ്ന്നതോ ഇല്ല.
ഉച്ചനീചസ്യ യന്മധ്യേ സാധാരണമിതി ശ്രുതിഃ
ഉയരവും താഴ്വാരവും തമ്മിലുള്ളത് സാധാരണയെന്നു ശ്രുതി പറയുന്നു.
ഉദാത്തേ നിഷാദഗാന്ധാരാവനുദാത്തേം ഋഷഭധൈവതോ
ഉദാത്തത്തിൽ നിഷാദവും ഗാന്ധാരവും ഉൾപ്പെടുന്നു; അനുദാത്തത്തിൽ ഋഷഭവും ദൈവതവും ഉൾപ്പെടുന്നു.
യത്ര കഖപരാ ഊഷ്മാ ജിഹ്വാമൂലപ്രയോജനാഃ
എവിടെ കഖപവർഗ്ഗവും ഉഷ്മങ്ങളും ജിഹ്വാമൂലത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നവയും ഉണ്ടോ,
ജാത്യഃ ക്ഷൈപ്രോ ഽഭിനിഹിത സ്തൈരവ്യഞ്ജന ഏവ ച
സ്വഭാവത്തിൽ ജനിച്ചവയും വേഗത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നവയും വ്യക്തമായവയും സ്ഥിരമായ വ്യഞ്ജനങ്ങളോടുകൂടിയവയും,
സ്വരാണാമഹമേതേഷാം പൃഥഗ്വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ്
ഈ സ്വരങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദമായി പറയും.
സപകാരം സവം വാപി ഹ്യക്ഷരം സ്വരിതം ഭവേത്
'ക'യോ 'വ'യോ കൂടിയ അക്ഷരം സ്വരിതം ആകാം.
ഇഉവര്ണോ യദോദാത്താവാപദ്യേതേ പവൌ ക്വചിത്
'ഇ' സ്വരം ഉദാത്തം ആകുമ്പോൾ, ചിലപ്പോൾ 'പ'യിലും 'വ'യിലും സംഭവിക്കും.
ഏഓ ആഭ്യാമുദാത്താഭ്യാമകാരോ നിഹിതശ്ച യഃ
'എ'യോ 'ഒ'യോ രണ്ട് ഉദാത്തം ചേർന്ന് വരുമ്പോഴും, 'അ' വ്യക്തമായി ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും,
ഉദാത്തപൂര്വേ യത്കിഞ്ചിച്ഛന്ദസി സ്വരിതം ഭവേത്
ഏതെങ്കിലും ഉദാത്തത്തിന് ശേഷം വൃത്തത്തിൽ വരുന്നതൊക്കെയും സ്വരിതം ആകുന്നു.
അവഗ്രഹാത്പരം യത്ര സ്വരിതം സ്യാദനന്തരമ്
അവഗ്രഹത്തിന് പിന്നാലെ ഉടൻ സ്വരിതം വരുന്നിടത്തൊക്കെയും,
ഇകാരം യത്ര പശ്യേയുരികാരേണൈവ സംയുതമ്
'ഇ' സ്വരം മറ്റൊരു 'ഇ'യുമായി ചേർന്ന് കാണുന്നിടത്തൊക്കെയും,
സ്വരേ ചേത്സ്വരിതം യത്ര വിവൃതാ യത്ര സംഹിതാ
ഏത് സ്വരത്തിലായാലും, തുറന്നോ ചേർന്നോ സ്വരിതം സംഭവിക്കുന്നിടത്തൊക്കെയും,
താന്യഃ സ്വാരഃ സ ജാത്യേന ശ്രുത്യഗ്രേ ക്ഷൈപ്ര ഉച്യതേ
ആ സ്വരം സ്വഭാവത്താൽ തന്നെ ഗാനത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ പ്രധാനമായ സ്വരമായി വേഗത്തിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
തിരോവിരാമോ വിഷ്കഷിതേ പ്രശ്ലിഷ്ടോ ഹീഈഗോവര്ണഃ
ശബ്ദം ഒളിച്ചുപോകുമ്പോൾ ഒരു നിശ്ശബ്ദത ഉണ്ടാകുന്നു; ചേർന്ന സ്വരത്തെ ഹീഗോവർണ്ണം എന്നു പറയുന്നു.
ഉഞ്ചാദേകാക്ഷരാത്പൂര്വാത്സ്വരം യദ്യദിഹാക്ഷരമ്
ഉയർത്തിയ ഒരു അക്ഷരത്തിന് മുമ്പ് ഇവിടെ മറ്റേതെങ്കിലും അക്ഷരം ഉണ്ടെങ്കിൽ,
ചത്വാരസ്ത്വാദിതഃ സ്വാരാഃ കംഷംപുംശ്ഫുതിശാസ്ത്രതഃ
ആദ്യത്തിൽ നാലു സ്വരങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവ കംഷം, പും, സ്ഫുതി എന്നിങ്ങനെ ശാസ്ത്രപ്രകാരമാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ഇകാരാന്തേ പദേ പൂര്വ ഉകാരേ പരതഃ സ്ഥിതേ
'ഇ'യിൽ അവസാനിക്കുന്ന ഒരു പദത്തിന് ശേഷം 'ഉ'യിൽ തുടങ്ങുന്ന പദം വരുമ്പോൾ,
ഇകാരാന്തേ പദേ ചൈവോകാരദ്വയം പരേ പദേ
'ഇ'യിൽ അവസാനിക്കുന്ന പദത്തിന് ശേഷം അടുത്ത പദത്തിൽ രണ്ട് 'ഉ'കൾ വരുമ്പോൾ,
ത്രയോ ദീര്ഘാസ്തു വിജ്ഞേയാ യേ ച സംധ്യക്ഷരേഷു വൈ
മൂന്ന് ദീർഘസ്വരങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം; അക്ഷരസന്ധിയിൽ ഉണ്ടാകുന്നവയും അതുപോലെയാണ്.
അനേകാനാമുദാത്താനാമനുദാത്തഃ പ്രത്യയോ യദി
ഒന്നിലധികം ഉയർത്തിയ അക്ഷരങ്ങളിൽ, അതിന് ശേഷം ഒരു താഴ്ന്ന അക്ഷരം വന്നാൽ,