ക്രുഷ്ടേന ദേവാ ജീവന്തി പ്രഥമേന തു മാനുഷാഃ
ഉയർന്ന സ്വരത്തില് ദേവന്മാര് ജീവിക്കുന്നു, ആദ്യസ്വരത്തില് മനുഷ്യര് ജീവിക്കുന്നു.
അന്ധജാഃ പിതരശ്ചൈവ ചതുര്ഥസ്വരജീവിനഃ
അന്ധജനങ്ങളും പിതാക്കളും നാലാം സ്വരത്തില് ജീവിക്കുന്നു.
അതിസ്വരേണ നീചേന ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമാഃ
അതി താഴ്ന്ന സ്വരത്തില് നിലനില്ക്കുന്നവയും സഞ്ചരിക്കുന്നവയും എല്ലാം ജീവിക്കുന്നു.
ദീപ്തായതാകരുണാനാം മൃദുമധ്യമയോസ്തഥാ
ദീപ്തമായതും നീണ്ടതും കരുണയുള്ളതും, അതുപോലെ മൃദുവും മധ്യവുമാണ്.
ദീപ്താ മന്ദ്രേ ദ്വിതീയ ച പ്രചതുര്ഥേ തഥൈവ ച
ദീപ്തത മന്ദ്രത്തില്, രണ്ടാമത്തിലും നാലാമത്തിലും കാണാം.
ശ്രുതയോ യാ ദ്വിതീയസ്യ മൃദുമധ്യായതാഃ സ്മൃതാഃ
രണ്ടാമത്തെ സ്വരത്തിന്റെ ഇടവേളകള് മൃദുവും മധ്യവുമും നീണ്ടതുമാണ് എന്ന് ഓര്മ്മിക്കുന്നു.
ആയതാത്വം ഭവേന്നീചേ മൃദുതാ തു വിപര്യയേ
താഴ്ന്ന സ്വരത്തില് നീളം ഉണ്ടാകും, മറുവശത്ത് മൃദുത്വം കാണാം.
ദ്വിതീയേ വിരതാ യാ തു ക്രുഷ്ടശ്ച പരതോ ഭവേത്
രണ്ടാമത്തില് നിയന്ത്രിതമായവയും, അതിന് ശേഷം ഏറ്റവും ഉയര്ന്നതും വരുന്നു.
അത്രൈവ വിരതാ യാ തു ചതുര്ഥേന പ്രവര്തതേ
ഇവിടെയുണ്ടായ നിയന്ത്രിതത്വം നാലാം സ്വരത്തോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
നാതിതാരശ്രുതിം കുര്യാത്സ്വരയോര്നാപി ചാന്തരേ
അതി ഉയര്ന്ന ഇടവേള ഉണ്ടാക്കരുത്, സ്വരങ്ങള്ക്കിടയിലും അങ്ങനെ ചെയ്യരുത്.
ദ്വിവിധാ ഗതിഃ പദാന്തസ്ഥിതസംധിഃ സഹോഷ്മഭിഃ
ഗതിക്ക് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്: പദത്തിന്റെ അവസാനം സംധിയും ഉഷ്മങ്ങളോടുകൂടിയതും.
സ്വരാന്തരാവിരതാനി ഹ്രസ്വദീര്ഘഘുടാനി ച
സ്വരങ്ങള്ക്കിടയിലെ നിയന്ത്രിത ഇടവേളകള് ചെറുതും നീളമുള്ളതും പെട്ടെന്നുള്ളതുമാണ്.
ദീപ്താമുദാത്തേ ജാനീയാദ്ദീപ്താം ച സ്വരിതേ വിദുഃ
ഉയര്ന്ന സ്വരത്തില് ദീപ്തത അറിയണം; സ്വരിതത്തിലും ദീപ്തത ജ്ഞാനികള് അറിയുന്നു.
ഉദാത്തശ്ചാനുദാത്തശ്ച സ്വരിതപ്രചിതേ തഥാ
ഉയര്ന്നതും താഴ്ന്നതും സ്വരിതം ചേര്ന്നതും ഉണ്ട്.
അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി ആചികസ്യ സ്വരത്രയമ്
ഇനി ഞാൻ ആചികസ്യയുടെ മൂന്ന് സ്വരങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം.
യ ഏവോദാത്ത ഇത്യുക്തഃ സ ഏവ സ്വരിതാത്പരഃ
ഉദാത്തം എന്നു പറയുന്നതിന് പിന്നാലെ സ്വരിതം വരുന്നു.
വര്ണസ്വരോ ഽതീതസ്വരഃ സ്വരിതോ ദ്വിവിധഃ സ്മൃതഃ
ഒരു അക്ഷരത്തിന്റെ സ്വരം കടന്നുപോയാൽ അതിനെ സ്വരിതം എന്നു പറയുന്നു; ഇത് രണ്ട് തരത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
സ തു സപ്തവിധോ ജ്ഞേയഃ സ്വരഃ പ്രത്യയദര്ശനാത്
ഈ സ്വരം സപ്തവിധം ആണെന്ന് സന്ദർഭം കാണിച്ച് മനസ്സിലാക്കണം.
സപ്തസ്വരാന്പ്രയുഞ്ജീത ദക്ഷിണം ശ്രവണം പ്രതി
ഏഴ് സ്വരങ്ങളും വലതുകാതിൽ കേൾക്കുന്നതിന് അനുസരിച്ച് ഉപയോഗിക്കണം.
ഉച്ചാദുഞ്ചതരം നാസ്തി നീചാന്നീചതരം തഥാ
ഉയർന്നതിലുമധികം ഉയർന്നതോ താഴ്ന്നതിലുമധികം താഴ്ന്നതോ ഇല്ല.
ഉച്ചനീചസ്യ യന്മധ്യേ സാധാരണമിതി ശ്രുതിഃ
ഉയരവും താഴ്വാരവും തമ്മിലുള്ളത് സാധാരണയെന്നു ശ്രുതി പറയുന്നു.
ഉദാത്തേ നിഷാദഗാന്ധാരാവനുദാത്തേം ഋഷഭധൈവതോ
ഉദാത്തത്തിൽ നിഷാദവും ഗാന്ധാരവും ഉൾപ്പെടുന്നു; അനുദാത്തത്തിൽ ഋഷഭവും ദൈവതവും ഉൾപ്പെടുന്നു.
യത്ര കഖപരാ ഊഷ്മാ ജിഹ്വാമൂലപ്രയോജനാഃ
എവിടെ കഖപവർഗ്ഗവും ഉഷ്മങ്ങളും ജിഹ്വാമൂലത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നവയും ഉണ്ടോ,
ജാത്യഃ ക്ഷൈപ്രോ ഽഭിനിഹിത സ്തൈരവ്യഞ്ജന ഏവ ച
സ്വഭാവത്തിൽ ജനിച്ചവയും വേഗത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നവയും വ്യക്തമായവയും സ്ഥിരമായ വ്യഞ്ജനങ്ങളോടുകൂടിയവയും,
സ്വരാണാമഹമേതേഷാം പൃഥഗ്വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണമ്
ഈ സ്വരങ്ങളുടെ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദമായി പറയും.
സപകാരം സവം വാപി ഹ്യക്ഷരം സ്വരിതം ഭവേത്
'ക'യോ 'വ'യോ കൂടിയ അക്ഷരം സ്വരിതം ആകാം.
ഇഉവര്ണോ യദോദാത്താവാപദ്യേതേ പവൌ ക്വചിത്
'ഇ' സ്വരം ഉദാത്തം ആകുമ്പോൾ, ചിലപ്പോൾ 'പ'യിലും 'വ'യിലും സംഭവിക്കും.
ഏഓ ആഭ്യാമുദാത്താഭ്യാമകാരോ നിഹിതശ്ച യഃ
'എ'യോ 'ഒ'യോ രണ്ട് ഉദാത്തം ചേർന്ന് വരുമ്പോഴും, 'അ' വ്യക്തമായി ഉച്ചരിക്കുമ്പോഴും,
ഉദാത്തപൂര്വേ യത്കിഞ്ചിച്ഛന്ദസി സ്വരിതം ഭവേത്
ഏതെങ്കിലും ഉദാത്തത്തിന് ശേഷം വൃത്തത്തിൽ വരുന്നതൊക്കെയും സ്വരിതം ആകുന്നു.
അവഗ്രഹാത്പരം യത്ര സ്വരിതം സ്യാദനന്തരമ്
അവഗ്രഹത്തിന് പിന്നാലെ ഉടൻ സ്വരിതം വരുന്നിടത്തൊക്കെയും,