ഔര്ധ്വദേഹികധര്മാണാമാസീദ്യുക്തോ വിചിന്തനേ
അവൻ മരിച്ചശേഷം ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യങ്ങളെ കുറിച്ച് ആലോചനയിൽ മുഴുകിയവനായിരുന്നു.
ദര്ശയന്തഃ പൃഥഗ്ധര്മാന്നാനാപാഷഞ്ജവാദിനഃ
വിവിധവിധത്തിലുള്ള കര്ത്തവ്യങ്ങൾ കാണിച്ച്, പലവിധ വാദങ്ങൾ അവർ പറഞ്ഞു.
ആദമസ്ഥഃ സ ഭൂയിഷ്ടമാത്മതത്ത്വേന തുഷഅയതി
അവൻ അതിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, അധികം ആത്മതത്വത്തിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തി.
പരിധാവന്മഹീം കൃത്സ്നാം ജഗാമ മിഥിലാമഥ
അവൻ ഭൂമി മുഴുവൻ സഞ്ചരിച്ച്, പിന്നീട് മിഥിലയിൽ എത്തി.
സുപര്യവസിതാര്ഥശ്ച നിര്ദ്വന്ദ്വോ നഷ്ടസംശയഃ
അവന്റെ ലക്ഷ്യം പൂർണ്ണമായി സഫലമായി; അവൻ ഇരട്ടത്വവും സംശയവും വിട്ടു.
ശാശ്വതം സുഖമത്യന്തമന്വിച്ഛന്സ സുദുര്ലഭമ്
ശാശ്വതവും അത്യന്തവും അപൂർവവുമായ ആനന്ദം അന്വേഷിച്ചവനായിരുന്നു.
സ മന്യേ തേന രൂപേണ വിഖ്യാപയതി ഹി സ്വയമ്
അവൻ ആ രൂപത്തിലൂടെ തന്നെ അതിനെ പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
പഞ്ചസ്രോതസി യഃ സത്രമാസ്തേ വര്ഷസഹസ്രകമ്
അഞ്ചു നദികളുള്ള സ്ഥലത്ത് ആയിരം വർഷം യജ്ഞം നടത്തുന്നവനാണ് അവൻ.
പുരുഷാവസ്ഥമവ്യങ്ക്തം പരമാര്ഥം ന്യവേദയത്
മനുഷ്യാവസ്ഥയിൽ അപ്രത്യക്ഷമായ പരമാർത്ഥം അവൻ വെളിപ്പെടുത്തി.
ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്വ്യക്തിം വിബുധേ ദേഹദര്ശനഃ
ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം, ശരീരദർശനത്തിലൂടെ ജ്ഞാനികൾക്ക് അവൻ വിശദീകരിച്ചു.
ആസുരിര്മണ്ഡലേ തസ്മിന്പ്രതിപേദേ തമവ്യയമ്
ആ മണ്ഡലത്തിൽ, ആസുരി ആ അക്ഷയം പ്രാപിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണീ കപിലീ നാമ കാചിദാസീത്കുടുമ്ബിനീ
കപിലി എന്ന പേരുള്ള ഒരു ബ്രാഹ്മണസ്ത്രീ കുടുംബിനിയായി ഉണ്ടായിരുന്നു.
തതശ്ച കാപിലേയത്വം ലേഭേ ബുദ്ധിം ച നൈഷ്ടികീമ്
അതിനുശേഷം അവൾ കപിലിയായ അവസ്ഥയും അചഞ്ചലമായ ബുദ്ധിയും നേടി.
തസ്യ തത്കാപിലേയത്വം സര്വവിത്ത്വമനുത്തമമ്
അവളുടെ കപിലിയായ അവസ്ഥയായിരുന്നു സർവ്വവിജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉന്നതമായ രൂപം.
ഉപേത്യ ശതമാചാര്യാന്മോഹയാമാസ ഹേതുഭിഃ
നൂറ് ഗുരുക്കന്മാരെ സമീപിച്ച്, അവൾ തർക്കം കൊണ്ടു അവരെ ആശ്ചര്യത്തിലാക്കി.
ഉത്സൃജ്യ ശതമാചാര്യാമ്പൃഷ്ടതോ ഽനുജഗാമ തമ്
നൂറ് ഗുരുക്കന്മാരെ ഉപേക്ഷിച്ച്, അവൾ അവനെ പിന്തുടർന്നു.
അബ്രവീത്പരമം മോക്ഷം യത്തത്സാംഖ്യം വിധീയതേ
അവൻ പരമ മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു, അതാണ് സംഖ്യ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
കര്മനിര്വേദമുക്ത്വാ ച സര്വനിര്വേദമബ്രവീത്
കർമ്മത്തിൽ നിന്നുള്ള വിരക്തിയെ വിശദീകരിച്ച ശേഷം, അവൻ എല്ലായ്പ്പോഴും വിരക്തിയെ കുറിച്ചും പറഞ്ഞു.
തമനാശ്വാസികം മോഹം വിനാശി ചലമധ്രുവമ്
ആ ഭ്രമം ആശ്വാസം തരാത്തതും, നശിപ്പിക്കുന്നതും, സ്ഥിരതയില്ലാത്തതും, അസ്ഥിരവുമാണ്.
ആഗമാത്പരമസ്തീതി ബ്രുവന്നപി പരാജിതഃ
ശാസ്ത്രം മുഖേന പരമാർത്ഥം നിലനിൽക്കുന്നു എന്നു പറഞ്ഞിട്ടും, അവൻ തോറ്റുപോയി.
ആത്മാനം മന്യതേ മോഹാത്തദസമ്യക് പരം മതമ്
ഭ്രമം കൊണ്ടു തന്നെ ആത്മാവാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു; അതല്ല ശരിയായ പരമദർശനം.
അജരോ ഽയമമൃത്യുശ്ച രാജാസൌ മന്യതേ യഥാ
ഒരു രാജാവിനെപ്പോലെ തന്നെ, അവൻ താൻ വൃദ്ധിയില്ലാത്തവനും മരണമില്ലാത്തവനും ആണെന്ന് കരുതുന്നു.
കിമധിഷ്ടായ തദ് ബ്രൂയാല്ലോകയാത്രാവിനിശ്ചയമ്
ലോകജീവിതത്തിന്റെ ഉറപ്പിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി ആരാണ് വ്യക്തമാക്കാൻ കഴിയുക?
പ്രത്യക്ഷോ ഹ്യാഗമോ ഭിന്നഃ കൃതാന്തോ വാ ന കിഞ്ചന
പ്രത്യക്ഷവും ശാസ്ത്രവും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്; വിധി എന്നത് ഉറപ്പില്ലാത്തതാണ്.
അന്യോജീവഃ ശരീരസ്യ നാസ്തികാനാം മതേ സ്ഥിതഃ
അസ്തികത്വം നിഷേധിക്കുന്നവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ശരീരത്തിന് വേറൊരു ജീവൻ ഇല്ല.
ജാതിസ്മൃതിരയസ്കാന്തഃ സൂര്യകാന്തോംഽബുഭക്ഷണമ്
ജന്മസ്മരണം, കാന്തം, സൂര്യകാന്തം, ജലശോഷണം—
മൃതകര്മനിവത്തിം ച പ്രമാണമിതി നിശ്ചയഃ
മരണത്തിന് ശേഷം കർമ്മം നിൽക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം സാക്ഷ്യമായി കരുതപ്പെടുന്നു.
അമൂതസ്യ ഹി മൂര്തേന സാമാന്യം നോപലഭ്യതേ
അപ്രത്യക്ഷമായത് പ്രത്യക്ഷമായതുമായി ഒരുപോലുമില്ലെന്നു കാണാൻ കഴിയില്ല.
തസ്മിന്നഷ്ടേ ച ദഗ്ധേ ച ചിത്തേ മരണധര്മിണി
അത് നഷ്ടമാകുമ്പോഴും ദഹിക്കുമ്പോഴും, മനസ്സ് മരണസ്വഭാവം സ്വീകരിക്കുന്നു.
യദാ സരൂപതശ്ചാന്യോ ജാതിതഃ ശ്രുതതോര്ഽഥതഃ
രൂപത്തിൽ, ജനനത്തിൽ, കേൾവിയിൽ, അർത്ഥത്തിൽ വേറൊരുത്തൻ കണ്ടാൽ—