അഥ യദ്ദുഃഖസംയുക്തമപ്രീതികരമാത്മനഃ
അതുപോലെ, ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നതും മനസ്സിന് അപ്രിയമായതും,
അഥയന്മോഹസംയുക്തമവ്യക്ത വിഷമം ഭവേത്
അല്ലെങ്കിൽ, മോഹം നിറഞ്ഞതും വ്യക്തമല്ലാത്തതും ആശാന്തമായതുമായതും,
പ്രഹര്ഷഃ പ്രീതിരാനന്ദഃ സുഖം വാ ശാന്തചിത്തതാ
ആനന്ദം, സന്തോഷം, പരമാനന്ദം, സുഖം, അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിന്റെ ശാന്തത —
അതുഷ്ടിഃ പരിതാപശ്ച ശോകോ ലോഭസ്തഥാ ക്ഷമാ
അതൃപ്തി, വേദന, ദു:ഖം, ലോഭം, സഹിഷ്ണുത —
അപമാനസ്തഥാ മോഹഃ പ്രമാദഃ സ്വപ്നതന്ദ്രിതേ
അവമാനം, ഭ്രമം, അശ്രദ്ധ, ഉറക്കം, മന്ദത്വം —
ദൂഷണം ബഹുധാഗാമി പ്രാര്ഥനാസംശയാത്മകമ്
ഇവയെല്ലാം അനേകം ദോഷങ്ങൾ ആഗ്രഹങ്ങളിലും സംശയങ്ങളിലും നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞയോരേതദന്തരം യസ്യ സൂക്ഷ്മയോഃ
സത്ത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള അതി സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം —
മശകോദുംബരൌ വാപി സംപ്രയുക്തൌ യഥാ സദാ
ഒരു കൊതുകും ഉത്തുമ്പരവും എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പൃഥഗ്ഭൂതൌ പ്രകൃത്യാ തൌ സപ്രംയുക്തൌ ച സര്വദാ
സ്വഭാവത്തിൽ അവ രണ്ടും വേറെയാണെങ്കിലും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒന്നിച്ച് കാണപ്പെടുന്നു.
ന ഗുണാ വിദുരാത്മാനം സ ഗുണാന്വേത്തി സര്വശഃ
ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവോ എല്ലാഗുണങ്ങളെയും അറിയുന്നു.
ഇന്ദ്രിയസ്തു പ്രദീപാര്ഥം കുരുതേ ബുദ്ധിസത്തമൈഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടൊപ്പം പ്രകാശത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
സൃജതേ ഹി ഗുണാന്സത്ത്വം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പരിപശ്യതി
സത്ത്വം ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അവയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ആശ്രയോ നാസ്തി സത്ത്വസ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞസ്യ ച കശ്ചന
സത്ത്വത്തിനും ക്ഷേത്രജ്ഞനും യഥാർത്ഥ ആശ്രയം ഒന്നുമില്ല.
രശ്മീംസ്തേഷാം സ മനസാ യദാ സമ്യങ്നിയച്ഛതി
അവയുടെ കിരണങ്ങൾ മനസ്സിലൂടെ ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ —
ത്യക്ത്വാ യഃ പ്രാകൃതം കര്മ നിത്യമാത്മരതിര്മുനിഃ
സ്വാഭാവികമായ കർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോഴും ആത്മാരാമനായ മুনি —
യഥാ വാരിചരഃ പക്ഷീ സലിലേന ന ലിപ്യതേ
ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന പക്ഷി വെള്ളത്തിൽ നനയാത്തതുപോലെ,
ഏവം സ്വഭാവമേവൈതത്സ്വബുദ്ധ്യാ വിഹരേന്നരഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, ഓരോരുത്തനും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ, സ്വന്തം ബുദ്ധിയോടെ ജീവിക്കണം.
ഭാവയുക്ത്യാ പ്രയുക്തസ്തു സ നിത്യം സൃജതേ ഗുണാന്
ചിന്തയുടെ വഴി സ്വീകരിച്ചാൽ, ഒരാൾ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
പ്രധ്വസ്താ ന നിവര്തന്തേ നിവൃത്തിര്നോപലഭ്യതേ
അവ നശിച്ചാൽ തിരിച്ച് വരാറില്ല; പൂർണ്ണമായ അവസാനിപ്പിക്കൽ ലഭ്യമല്ല.
ഏവമേകേ വ്യവസ്യന്തി നിവൃത്തിരിതി ചാപരേ
ഇങ്ങനെ ചിലർ ഇതാണ് അവസാനമെന്ന് കരുതുന്നു; മറ്റുള്ളവർ വേറേ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.
ഇതീമം ഹൃദയഗ്രഥിം ബുദ്ധിചിന്താമയം ദൃഢമ്
ഇങ്ങനെ, ബുദ്ധിയും ചിന്തയും നിറഞ്ഞ ഈ ഹൃദയഗ്രന്ഥി ദൃഢമാണ്.
മലിനാഃ പ്രാണ്നുയുഃ ശുദ്ധിം യഥാ പൂര്ണാം നദീം നരാഃ
അശുദ്ധരായ മനുഷ്യർ പൂർണ്ണമായും ശുദ്ധമായ നദിയിൽ ശുദ്ധീകരണത്തിനായി എത്തുന്നതുപോലെ,
മഹാനദ്യാ ഹി പാരജ്ഞസ്തപ്യതേ ന തരന്യഥാ
വലിയൊരു നദി എങ്ങനെ കടക്കാമെന്ന് അറിയുന്നവന് കഷ്ടം ഉണ്ടാകില്ല; അതുപോലെ തന്നെയാണ് മറ്റുള്ളവരും.
ഏവം യേ വിദുരധ്യാത്മം കൈവല്യം ജ്ഞാനമുത്തമമ്
അതുപോലെ, ആത്മാവിനെ അറിയുന്നവരും മോക്ഷത്തിന്റെ ഉത്തമമായ അറിവ് ഉള്ളവരും,
അവേക്ഷ്യ ച ശനൈര്ബുദ്ധ്യാ ലഭതേ ച ശമം തതഃ
മനസ്സോടെ ശ്രദ്ധയോടെ നിരീക്ഷിച്ച്, അവരത് വഴി മനസ്സിന് സമാധാനം നേടുന്നു.
അന്വിഷ്യ മനസാ യുക്തസ്തത്ത്വദര്ശീ നിരുത്സുകഃ
മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കി അന്വേഷിച്ച്, സത്യം കാണുന്നവനും ആഗ്രഹങ്ങൾ ഇല്ലാത്തവനും,
തത്ര തത്ര വിസൃഷ്ടേഷു ദുര്വാപേഷ്വകൃതാത്മാഭിഃ
ഇവിടെ അവിടെ ചിതറിക്കിടക്കുന്നവരിലും, എളുപ്പത്തിൽ അടുക്കാൻ കഴിയാത്തവരിലും, ആത്മാവ് വളർന്നിട്ടില്ലാത്തവരിലും,
വിജ്ഞായ തദ്ധി മന്യന്തേ കതകൃത്യാ മനീഷിണഃ
അത് മനസ്സിലാക്കി, ജ്ഞാനികൾ അതാണ് ചെയ്യേണ്ടതെന്ന് കരുതുന്നു.
നഹി ഗതിരധികാസ്തി കസ്യചിത്സതി ഹി ഗുണേപ്രവദത്യതുല്യതാമ്
ഏതൊരാള്ക്കും അതിലുമുള്ള വഴി ഇല്ല; കാരണം ഗുണം ഉണ്ടെങ്കിൽ അവിടെ അസമത്വം ഇല്ല.
നാപ്രിയം തദുഭയം കുതഃ പ്രിയം തസ്യ തജ്ജനയതീഹ കുര്വതഃ
അവനു ദുഃഖകരമായതോ സന്തോഷകരമായതോ ഒന്നുമില്ല; ചെയ്യുന്നതിൽനിന്ന് എങ്ങനെ സുഖമോ ദുഃഖമോ ഉണ്ടാകുമെന്നു ചോദിക്കാം.