പുരുഷേ തിഷ്ടതീ ബുദ്ധിസ്ത്രിഷു ഭാവേഷു വര്തതേ
ബുദ്ധി മനുഷ്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അതു മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ന സുഖേന ന ദുഃഖേന കദാചിദപി വര്തതേ
അത് ഒരിക്കലും സന്തോഷത്തോടോ ദുഃഖത്തോടോ ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.
സേയം ഭാവാത്മികാ ഭാവാംസ്ത്രീനേതാനതിവര്തതേ
ഈ ബുദ്ധി സ്വഭാവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അതു മൂന്നു അവസ്ഥകളെയും കടന്നുപോകുന്നില്ല.
അതിഭാവഗതാ ബുദ്ധിര്ഭാവൈര്മനസി വര്തതേ
ബുദ്ധി സ്വഭാവങ്ങളെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ സ്വഭാവങ്ങളോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി ഹി സര്വാണി പ്രവര്തയതി സാ സദാ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എപ്പോഴും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് അതാണ്.
യേ യേ ച ഭാവാ ലോകേ ഽസ്മിന്സര്വേ പ്യേതേഷു വൈ ത്രിഷു
ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ സ്വഭാവങ്ങളും ഈ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങൾക്കുള്ളിലാണ്.
ഇന്ദ്രിയാണി ച സര്വാണി വിജേതവ്യാനി ധീമതാ
ബുദ്ധിമാന്മാർക്ക് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ജയിക്കേണ്ടതാണ്.
ത്രിവിശ്വാവേദനാശ്ചൈവ സര്വസത്ത്വേഷു ദൃശ്യതേ
മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള ലോകാനുഭവം എല്ലാ ജീവികളിലും കാണപ്പെടുന്നു.
സുഖസ്പര്ശഃ സത്ത്വഗുണോ ദുഃഖസ്പര്ശോ രജോഗുണഃ
സന്തോഷം അനുഭവപ്പെടുന്നത് സത്ത്വഗുണമാണ്; ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നത് രജോഗുണമാണ്.
തവ യത്പ്രീതിസംയുക്തം കായേ മനസി വാ ഭവേത്
നിനക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്തും ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ,
അഥ യദ്ദുഃഖസംയുക്തമപ്രീതികരമാത്മനഃ
അതുപോലെ, ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നതും മനസ്സിന് അപ്രിയമായതും,
അഥയന്മോഹസംയുക്തമവ്യക്ത വിഷമം ഭവേത്
അല്ലെങ്കിൽ, മോഹം നിറഞ്ഞതും വ്യക്തമല്ലാത്തതും ആശാന്തമായതുമായതും,
പ്രഹര്ഷഃ പ്രീതിരാനന്ദഃ സുഖം വാ ശാന്തചിത്തതാ
ആനന്ദം, സന്തോഷം, പരമാനന്ദം, സുഖം, അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിന്റെ ശാന്തത —
അതുഷ്ടിഃ പരിതാപശ്ച ശോകോ ലോഭസ്തഥാ ക്ഷമാ
അതൃപ്തി, വേദന, ദു:ഖം, ലോഭം, സഹിഷ്ണുത —
അപമാനസ്തഥാ മോഹഃ പ്രമാദഃ സ്വപ്നതന്ദ്രിതേ
അവമാനം, ഭ്രമം, അശ്രദ്ധ, ഉറക്കം, മന്ദത്വം —
ദൂഷണം ബഹുധാഗാമി പ്രാര്ഥനാസംശയാത്മകമ്
ഇവയെല്ലാം അനേകം ദോഷങ്ങൾ ആഗ്രഹങ്ങളിലും സംശയങ്ങളിലും നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞയോരേതദന്തരം യസ്യ സൂക്ഷ്മയോഃ
സത്ത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള അതി സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം —
മശകോദുംബരൌ വാപി സംപ്രയുക്തൌ യഥാ സദാ
ഒരു കൊതുകും ഉത്തുമ്പരവും എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പൃഥഗ്ഭൂതൌ പ്രകൃത്യാ തൌ സപ്രംയുക്തൌ ച സര്വദാ
സ്വഭാവത്തിൽ അവ രണ്ടും വേറെയാണെങ്കിലും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒന്നിച്ച് കാണപ്പെടുന്നു.
ന ഗുണാ വിദുരാത്മാനം സ ഗുണാന്വേത്തി സര്വശഃ
ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവോ എല്ലാഗുണങ്ങളെയും അറിയുന്നു.
ഇന്ദ്രിയസ്തു പ്രദീപാര്ഥം കുരുതേ ബുദ്ധിസത്തമൈഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശുദ്ധമായ ബുദ്ധിയോടൊപ്പം പ്രകാശത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
സൃജതേ ഹി ഗുണാന്സത്ത്വം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പരിപശ്യതി
സത്ത്വം ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ക്ഷേത്രജ്ഞൻ അവയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു.
ആശ്രയോ നാസ്തി സത്ത്വസ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞസ്യ ച കശ്ചന
സത്ത്വത്തിനും ക്ഷേത്രജ്ഞനും യഥാർത്ഥ ആശ്രയം ഒന്നുമില്ല.
രശ്മീംസ്തേഷാം സ മനസാ യദാ സമ്യങ്നിയച്ഛതി
അവയുടെ കിരണങ്ങൾ മനസ്സിലൂടെ ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ —
ത്യക്ത്വാ യഃ പ്രാകൃതം കര്മ നിത്യമാത്മരതിര്മുനിഃ
സ്വാഭാവികമായ കർമ്മം ഉപേക്ഷിച്ച് എപ്പോഴും ആത്മാരാമനായ മুনি —
യഥാ വാരിചരഃ പക്ഷീ സലിലേന ന ലിപ്യതേ
ജലത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന പക്ഷി വെള്ളത്തിൽ നനയാത്തതുപോലെ,
ഏവം സ്വഭാവമേവൈതത്സ്വബുദ്ധ്യാ വിഹരേന്നരഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, ഓരോരുത്തനും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തിൽ, സ്വന്തം ബുദ്ധിയോടെ ജീവിക്കണം.
ഭാവയുക്ത്യാ പ്രയുക്തസ്തു സ നിത്യം സൃജതേ ഗുണാന്
ചിന്തയുടെ വഴി സ്വീകരിച്ചാൽ, ഒരാൾ എപ്പോഴും ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
പ്രധ്വസ്താ ന നിവര്തന്തേ നിവൃത്തിര്നോപലഭ്യതേ
അവ നശിച്ചാൽ തിരിച്ച് വരാറില്ല; പൂർണ്ണമായ അവസാനിപ്പിക്കൽ ലഭ്യമല്ല.
ഏവമേകേ വ്യവസ്യന്തി നിവൃത്തിരിതി ചാപരേ
ഇങ്ങനെ ചിലർ ഇതാണ് അവസാനമെന്ന് കരുതുന്നു; മറ്റുള്ളവർ വേറേ അഭിപ്രായപ്പെടുന്നു.