ശ്രോത്രം വൈ ശ്രവണാര്ഥായ സ്പര്ശനായ ച ത്വക് സ്മൃതാ
ചെവി കേൾവിക്കായാണ്, ത്വക്ക് സ്പർശത്തിനായാണ് എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.
ചക്ഷുരാലോകനായൈവ സംശയം കുരുതേ മനഃ
കണ്ണ് കാണുന്നതിനും, മനസ്സ് സംശയം ഉണർത്തുന്നതിനുമാണ്.
ഉര്ദ്ധം പാദതലാഭ്യാം യദവാക്ചോദക്ച പശ്യതി
പാദത്തലങ്ങളാൽ മുകളിലും കീഴിലും വെള്ളത്തിനകത്തും കാണുന്നതെന്താണോ—
പുരുഷൈരിന്ദ്രിയാണീഹ വേദിതവ്യാനി കൃത്സ്ത്രശഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ മനുഷ്യർ പൂര്ണമായി മനസ്സിലാക്കേണ്ടതാണ്.
ഏതാം ബുദ്ധിം നരോ ബുദ്ധാ ഭൂതാനാഗതിം ഗതിമ്
ഈ ബുദ്ധിയും, ജീവികളുടെ വരവും പോകലും, അറിഞ്ഞവനാണ് ജ്ഞാനി.
ഗുണൈര്വിനശ്യതേ ബുദ്ദിര്ബുദ്ധേരേവേന്ദ്രിയാണ്യപി
ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ബുദ്ധി നശിക്കും; ബുദ്ധി നശിച്ചാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ.
ഇതി തന്മയമേവൈതത്സര്വം സ്ഥാവരജങ്ഗമമ്
ഇങ്ങനെ, ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും എല്ലാം ആ അത്മാവിൽ മുഴുവനായി നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
യേന പശ്യതി തഞ്ചക്ഷുഃ ശൃണോതി ശ്രോത്രമുച്യതേ
ദർശനം ചെയ്യുന്നത് കൊണ്ടാണ് കണ്ണ് എന്നു പറയുന്നത്; കേൾക്കുന്നത് കൊണ്ടാണ് ചെവി എന്നു പറയുന്നത്.
ത്വചാ സ്പര്ശയതി സ്പര്ശം ബുദ്ധിര്വിക്രിയതേ സകൃത്
തൊലിയിൽ സ്പർശം അനുഭവപ്പെടുന്നു; ബുദ്ധി ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് മാറിപ്പോകുന്നു.
അധിഷ്ടാനാത്തു ബുദ്ധേര്ഹി പൃഥഗര്ഥാനി പഞ്ചധാ
ബുദ്ധിയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിന്നാണ് വ്യത്യസ്തമായ അഞ്ചു വസ്തുക്കളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
പുരുഷേ തിഷ്ടതീ ബുദ്ധിസ്ത്രിഷു ഭാവേഷു വര്തതേ
ബുദ്ധി മനുഷ്യനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അതു മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ന സുഖേന ന ദുഃഖേന കദാചിദപി വര്തതേ
അത് ഒരിക്കലും സന്തോഷത്തോടോ ദുഃഖത്തോടോ ചേർന്ന് പ്രവർത്തിക്കുന്നില്ല.
സേയം ഭാവാത്മികാ ഭാവാംസ്ത്രീനേതാനതിവര്തതേ
ഈ ബുദ്ധി സ്വഭാവങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അതു മൂന്നു അവസ്ഥകളെയും കടന്നുപോകുന്നില്ല.
അതിഭാവഗതാ ബുദ്ധിര്ഭാവൈര്മനസി വര്തതേ
ബുദ്ധി സ്വഭാവങ്ങളെ കടന്നുപോകുമ്പോൾ, മനസ്സിൽ സ്വഭാവങ്ങളോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി ഹി സര്വാണി പ്രവര്തയതി സാ സദാ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും എപ്പോഴും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത് അതാണ്.
യേ യേ ച ഭാവാ ലോകേ ഽസ്മിന്സര്വേ പ്യേതേഷു വൈ ത്രിഷു
ലോകത്തിൽ ഉള്ള എല്ലാ സ്വഭാവങ്ങളും ഈ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങൾക്കുള്ളിലാണ്.
ഇന്ദ്രിയാണി ച സര്വാണി വിജേതവ്യാനി ധീമതാ
ബുദ്ധിമാന്മാർക്ക് എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ജയിക്കേണ്ടതാണ്.
ത്രിവിശ്വാവേദനാശ്ചൈവ സര്വസത്ത്വേഷു ദൃശ്യതേ
മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള ലോകാനുഭവം എല്ലാ ജീവികളിലും കാണപ്പെടുന്നു.
സുഖസ്പര്ശഃ സത്ത്വഗുണോ ദുഃഖസ്പര്ശോ രജോഗുണഃ
സന്തോഷം അനുഭവപ്പെടുന്നത് സത്ത്വഗുണമാണ്; ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നത് രജോഗുണമാണ്.
തവ യത്പ്രീതിസംയുക്തം കായേ മനസി വാ ഭവേത്
നിനക്ക് സന്തോഷം ഉണ്ടാക്കുന്നതെന്തും ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ,
അഥ യദ്ദുഃഖസംയുക്തമപ്രീതികരമാത്മനഃ
അതുപോലെ, ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നതും മനസ്സിന് അപ്രിയമായതും,
അഥയന്മോഹസംയുക്തമവ്യക്ത വിഷമം ഭവേത്
അല്ലെങ്കിൽ, മോഹം നിറഞ്ഞതും വ്യക്തമല്ലാത്തതും ആശാന്തമായതുമായതും,
പ്രഹര്ഷഃ പ്രീതിരാനന്ദഃ സുഖം വാ ശാന്തചിത്തതാ
ആനന്ദം, സന്തോഷം, പരമാനന്ദം, സുഖം, അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സിന്റെ ശാന്തത —
അതുഷ്ടിഃ പരിതാപശ്ച ശോകോ ലോഭസ്തഥാ ക്ഷമാ
അതൃപ്തി, വേദന, ദു:ഖം, ലോഭം, സഹിഷ്ണുത —
അപമാനസ്തഥാ മോഹഃ പ്രമാദഃ സ്വപ്നതന്ദ്രിതേ
അവമാനം, ഭ്രമം, അശ്രദ്ധ, ഉറക്കം, മന്ദത്വം —
ദൂഷണം ബഹുധാഗാമി പ്രാര്ഥനാസംശയാത്മകമ്
ഇവയെല്ലാം അനേകം ദോഷങ്ങൾ ആഗ്രഹങ്ങളിലും സംശയങ്ങളിലും നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞയോരേതദന്തരം യസ്യ സൂക്ഷ്മയോഃ
സത്ത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള അതി സൂക്ഷ്മമായ വ്യത്യാസം —
മശകോദുംബരൌ വാപി സംപ്രയുക്തൌ യഥാ സദാ
ഒരു കൊതുകും ഉത്തുമ്പരവും എപ്പോഴും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
പൃഥഗ്ഭൂതൌ പ്രകൃത്യാ തൌ സപ്രംയുക്തൌ ച സര്വദാ
സ്വഭാവത്തിൽ അവ രണ്ടും വേറെയാണെങ്കിലും എല്ലായ്പ്പോഴും ഒന്നിച്ച് കാണപ്പെടുന്നു.
ന ഗുണാ വിദുരാത്മാനം സ ഗുണാന്വേത്തി സര്വശഃ
ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവോ എല്ലാഗുണങ്ങളെയും അറിയുന്നു.