സമിധാമഗ്നിദഗ്ധാനാം യഥാഗ്രിര്ദ്ദശ്യതേ തഥാ
അഗ്നിയിൽ കത്തിയ കട്ടികളിൽ അഗ്നി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
ഇന്ധനസ്യോപയോഗാന്തേ സ വാഗ്നിര്നോപലഭ്യതേ
ഇന്ധനം തീർന്നാൽ ആ അഗ്നി ഇനി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ഗതിര്യസ്യ പ്രമാണം വാ സംസ്ഥാനം വാ ന വിദ്യതേ
ആരുടെ സഞ്ചാരം, അളവ്, രൂപം എന്നിവ ആര്ക്കും അറിയാനാവില്ലോ,
നശ്യതീത്യേവ ജാനാമി ശാന്തമഗ്നിമനിന്ധനമ്
അത് അസ്തമിക്കുമെന്നു മാത്രം ഞാൻ അറിയുന്നു, ഇന്ധനം ഇല്ലാതെ ശാന്തമായ അഗ്നിപോലെ.
സമിധാമുപയോഗാന്തേ യഥാഗ്നിര്നോപലഭ്യതേ
ഇന്ധനം മുഴുവനും തീർന്നാൽ അഗ്നി കാണാനാവാത്തതുപോലെ,
തഥാ ശരീരസംത്യാഗേ ജീവോ ഹ്യാകാശവത്സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ജീവൻ ആകാശംപോലെ നിലനിൽക്കും.
പ്രാണാന്ധാരയതേ ഹ്യഗ്നിഃ സ ജീവ ഉപധാര്യതാമ്
പ്രാണന്മാരെ നിലനിറുത്തുന്നത് അഗ്നിയാണ്; ആ ജീവനെ മനസ്സിലാക്കണം.
തസ്മിന്നഷ്ടേ ശരീരാഗ്നൌ തതോ ദേഹമചേതനമ്
ആ ശരീരത്തിലെ അഗ്നി ഇല്ലാതായാൽ, ശരീരം ജഡമാകും.
ജഗമാനാം ഹി സര്വേഷാം സ്ഥാവരാണാം തഥൈവ ച
ഇത് സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്കും അചഞ്ചലന്മാർക്കും എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്.
തേഷാം ത്രയാണാമേകത്വാദ്വയം ഭൂമൌ പ്രതിഷ്ടിതമ്
ഈ മൂവരും ഒന്നായതിനാൽ, അവരുടെ ഭേദം ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
അമൂര്തയസ്തേ വിജ്ഞേയാ മൂര്തിമന്തഃ ശരീരിണഃ
രൂപമില്ലാത്തവരെ അങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സിലാക്കണം; ശരീരമുള്ളവർക്ക് രൂപം ഉണ്ടാകും.
ജീവഃ കിംലക്ഷണസ്തത്രേത്യേതദാചക്ഷ്വ മേ ഽനഘ
അവിടെ ജീവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്താണെന്ന് പറയൂ, പാപരഹിതനായവനേ.
ശരീരേ പ്രാണിനാം ജീവം വേത്തുഭിച്ഛാമി യാദൃശമ്
ജീവജാലങ്ങളുടെ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഭിദ്യമാനേ ശരീരേ തു ജീവോ നൈവോപലഭ്യതേ
ശരീരം തകർന്നാൽ ജീവൻ എവിടെയും കാണാനാവില്ല.
ശരീരേ മാനസേ ദുഃഖ കസ്താം വേദയതേ രുജമ്
മനസ്സിൽ വേദന ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ആ വേദന അനുഭവിക്കുന്നത് ആരാണ്?
മഹര്ഷേ മനസി വ്യഗ്രേ തസ്മാജ്ജീവോ നിരര്ഥകഃ
മഹർഷേ, മനസ്സ് അശാന്തമായാൽ ജീവൻ പ്രവർത്തനശൂന്യനാകും.
മനസി വ്യാകുലേ ചക്ഷുഃ പശ്യന്നപി ന പശ്യതി
മനസ്സ് കലങ്ങിയാൽ കണ്ണ് കാണുമ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ കാണുന്നില്ല.
ന ച സ്മര്ശമസൌ വേത്തി നിദ്രാവശഗതഃ പുനഃ
നിദ്രയിൽ ആകുമ്പോൾ ഓർമ്മയെയും ശ്രമത്തെയും അവൻ അറിയുന്നില്ല.
ഇച്ഛതി ധ്യായതി ദ്വേഷ്ടി വാക്യം വാചയതേ ച കഃ
ആഗ്രഹിക്കുകയും, ധ്യാനിക്കുകയും, ദ്വേഷിക്കുകയും, വാക്ക് പറയുകയും ചെയ്യുന്നത് ആരാണ്?
സ വേത്തി ഗന്ധാംശ്ച രസാഞ്ഛുതീശ്ച സ്പര്ശം ച രൂപം ച ഗുണാംശ്ച യേ ഽല്യേ
അവൻ സുഗന്ധം, രുചി, ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, സൂക്ഷ്മമായ ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയെ അനുഭവിക്കുന്നു.
സവേതി ദുഃഖാനി സുഖാനി ചാത്ര തദ്വിപ്രയോഗാത്തു ന വേത്തി ദേഹമ്
ഇവിടെ അവൻ ദു:ഖവും സുഖവും അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ അവയിൽ നിന്നു വേർപെടുമ്പോൾ ശരീരം അവൻ അറിയുന്നില്ല.
തദാ ശാന്തേ ശരീരാഗ്നൌ ദേഹത്യാഗേന നശ്യതി
ശരീരത്തിലെ അഗ്നി ശാന്തമായപ്പോൾ, ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടതോടെ നശിക്കുന്നു.
തത്രാത്മാ മാനസോ ബ്രഹ്മാ സര്വഭൂതേഷു ലോകകൃത്
അവിടെ ആത്മാവും മനസ്സിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവും എല്ലാ ജീവികളിലും ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവനാണ്.
തസ്മിന്യഃ സംശ്രിതോ ദേഹേ ഹ്യബ്ബിന്ദുരിവ പുഷ്കരേ
ആ ശരീരത്തിൽ ആരെങ്കിലും സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, അത് താമരയിൽ ഒരു തുള്ളിപോലെയാണ്.
തമോരജശ്ച സത്ത്വം ച വിദ്ധി ജീവഗുണാനിമാമ്
അന്ധകാരം, രാഗം, ശുദ്ധി ഇവയെല്ലാം ജീവിയുടെ ഗുണങ്ങളാണെന്ന് അറിയണം.
അതഃ പരം ക്ഷേത്രവിദോ വദന്തി പ്രാവര്തയദ്യോ ഭുവനാനി സപ്ത
ഇതിനു മുകളിൽ, ഈ സ്ഥലം അറിയുന്നവർ പറയുന്നു: ഏഴു ലോകങ്ങളെ സഞ്ചലിപ്പിച്ചവൻ തന്നെ ആദിയാണ്.
ജീവസ്തു ദേഹാന്തരിതഃ പ്രയാതി ദശാര്ദ്ധതസ്തസ്യ ശരീരഭേദഃ
ജീവൻ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുമ്പോൾ പുറപ്പെടുന്നു; ശരീരം പത്തു പകുതികളിൽ ചിതറി നശിക്കുന്നു.
ദൃശ്യതേ ത്വഗ്ര്യാ ബുധ്യാസൂക്ഷ്മയാ തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
അത് വളരെ സൂക്ഷ്മമായ ബുദ്ധിയുള്ളവരും സത്യം കാണുന്നവരും മാത്രം തിരിച്ചറിയുന്നു.
ലബ്ധാഹാരോ വിശുദ്ധാത്മാ പശ്യത്യാത്മാനമാത്മനി
ആഹാരം ലഭിച്ച് ആത്മാവ് ശുദ്ധിയാകുമ്പോൾ, മനുഷ്യൻ തന്റെ ഉള്ളിൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു.
പ്രസന്നാത്മാത്മനി സ്ഥിത്വാ സുഖമാനന്ത്യമശ്നുതേ
ശാന്തമായ മനസ്സോടെ ഉള്ളിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടാൽ അനന്തമായ സന്തോഷം ലഭിക്കുന്നു.