പീഡിതേ ഽന്യതരേ ഹ്യേഷാം സംഘാതോ യാതി പഞ്ചതാമ്
ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്ന് ദുർബലമായാൽ, ആ കൂട്ടം നശിക്കുന്നു.
കിം ഖേദയതി വാ ജീവഃ കിം ശൃണോതി ബ്രവീതി ച
ജീവൻ എന്തിൽ തളരുന്നു? എന്താണ് കേൾക്കുന്നത്? എന്താണ് പറയുന്നത്?
യോ ദത്ത്വാ മ്രിയതേ ജന്തുഃ സാ ഗൌഃ കം താരയിഷ്യതി
ദാനം നൽകി മരിക്കുന്ന ജീവി—അവൾ ആ പശു ആരെയെന്തിന് രക്ഷിക്കും?
ഇഹൈവ വിലയം യാന്തി കുതസ്തേഷാം സമാഗമഃ
അവയെല്ലാം ഇവിടെയേയ്ക്ക് ലയിക്കുന്നു; പിന്നെ അവയ്ക്ക് എങ്ങനെ വീണ്ടും കൂടിച്ചേരാൻ കഴിയും?
അഗ്നിനാ ചോപയുക്തസ്യ കുതഃ സംജീവനം പുനഃ
അഗ്നിയിൽ കത്തിപ്പോയവന് വീണ്ടും ജീവൻ എങ്ങനെ ലഭിക്കും?
ജീവന്യസ്യ പ്രവര്തന്തേ മൃതഃ ക്വ പുനരേഷ്യതി
ജീവൻ ഉള്ളപ്പോൾ പ്രവർത്തനം നടക്കുന്നു; മരിച്ചാൽ പിന്നെ എങ്ങനെ തിരികെ വരും?
മൃതാഃ പ്രണശ്യന്തി ബീജാദ്ബീജം പ്രണശ്യതി
മരിച്ചവർ നശിക്കുന്നു; വിത്തിൽ നിന്ന് വിത്തും നശിക്കുന്നു.
ത നിവര്തയ സര്വജ്ഞ യതസ്ത്വാമാശ്രിതോ ഹ്യഹമ്
സർവ്വജ്ഞനേ, അവരെ തിരിച്ചു നയിക്കൂ; കാരണം ഞാൻ നിന്നിൽ ആശ്രയം തേടുന്നു.
പുനരാഹു മുനിശ്രേഷ്ഠ തത്സംദേഹനിവൃത്തയേ
മഹർഷിയേ, ആ സംശയം നീക്കാൻ വീണ്ടും പറയൂ.
യാതി ദേഹാന്തരം പ്രാണീ ശരീരം തു വിശീര്യതേ
പ്രാണി മറ്റൊരു ശരീരത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; എന്നാൽ ഈ ശരീരം ചിതറുന്നു.
സമിധാമഗ്നിദഗ്ധാനാം യഥാഗ്രിര്ദ്ദശ്യതേ തഥാ
അഗ്നിയിൽ കത്തിയ കട്ടികളിൽ അഗ്നി കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ തന്നെയാണ്.
ഇന്ധനസ്യോപയോഗാന്തേ സ വാഗ്നിര്നോപലഭ്യതേ
ഇന്ധനം തീർന്നാൽ ആ അഗ്നി ഇനി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ഗതിര്യസ്യ പ്രമാണം വാ സംസ്ഥാനം വാ ന വിദ്യതേ
ആരുടെ സഞ്ചാരം, അളവ്, രൂപം എന്നിവ ആര്ക്കും അറിയാനാവില്ലോ,
നശ്യതീത്യേവ ജാനാമി ശാന്തമഗ്നിമനിന്ധനമ്
അത് അസ്തമിക്കുമെന്നു മാത്രം ഞാൻ അറിയുന്നു, ഇന്ധനം ഇല്ലാതെ ശാന്തമായ അഗ്നിപോലെ.
സമിധാമുപയോഗാന്തേ യഥാഗ്നിര്നോപലഭ്യതേ
ഇന്ധനം മുഴുവനും തീർന്നാൽ അഗ്നി കാണാനാവാത്തതുപോലെ,
തഥാ ശരീരസംത്യാഗേ ജീവോ ഹ്യാകാശവത്സ്ഥിതഃ
അങ്ങനെ തന്നെ ശരീരം വിട്ടുപോകുമ്പോൾ ജീവൻ ആകാശംപോലെ നിലനിൽക്കും.
പ്രാണാന്ധാരയതേ ഹ്യഗ്നിഃ സ ജീവ ഉപധാര്യതാമ്
പ്രാണന്മാരെ നിലനിറുത്തുന്നത് അഗ്നിയാണ്; ആ ജീവനെ മനസ്സിലാക്കണം.
തസ്മിന്നഷ്ടേ ശരീരാഗ്നൌ തതോ ദേഹമചേതനമ്
ആ ശരീരത്തിലെ അഗ്നി ഇല്ലാതായാൽ, ശരീരം ജഡമാകും.
ജഗമാനാം ഹി സര്വേഷാം സ്ഥാവരാണാം തഥൈവ ച
ഇത് സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്കും അചഞ്ചലന്മാർക്കും എല്ലാം ഒരുപോലെയാണ്.
തേഷാം ത്രയാണാമേകത്വാദ്വയം ഭൂമൌ പ്രതിഷ്ടിതമ്
ഈ മൂവരും ഒന്നായതിനാൽ, അവരുടെ ഭേദം ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
അമൂര്തയസ്തേ വിജ്ഞേയാ മൂര്തിമന്തഃ ശരീരിണഃ
രൂപമില്ലാത്തവരെ അങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സിലാക്കണം; ശരീരമുള്ളവർക്ക് രൂപം ഉണ്ടാകും.
ജീവഃ കിംലക്ഷണസ്തത്രേത്യേതദാചക്ഷ്വ മേ ഽനഘ
അവിടെ ജീവന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്താണെന്ന് പറയൂ, പാപരഹിതനായവനേ.
ശരീരേ പ്രാണിനാം ജീവം വേത്തുഭിച്ഛാമി യാദൃശമ്
ജീവജാലങ്ങളുടെ ശരീരത്തിൽ ജീവൻ എങ്ങനെയാണെന്ന് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഭിദ്യമാനേ ശരീരേ തു ജീവോ നൈവോപലഭ്യതേ
ശരീരം തകർന്നാൽ ജീവൻ എവിടെയും കാണാനാവില്ല.
ശരീരേ മാനസേ ദുഃഖ കസ്താം വേദയതേ രുജമ്
മനസ്സിൽ വേദന ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ആ വേദന അനുഭവിക്കുന്നത് ആരാണ്?
മഹര്ഷേ മനസി വ്യഗ്രേ തസ്മാജ്ജീവോ നിരര്ഥകഃ
മഹർഷേ, മനസ്സ് അശാന്തമായാൽ ജീവൻ പ്രവർത്തനശൂന്യനാകും.
മനസി വ്യാകുലേ ചക്ഷുഃ പശ്യന്നപി ന പശ്യതി
മനസ്സ് കലങ്ങിയാൽ കണ്ണ് കാണുമ്പോഴും യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ കാണുന്നില്ല.
ന ച സ്മര്ശമസൌ വേത്തി നിദ്രാവശഗതഃ പുനഃ
നിദ്രയിൽ ആകുമ്പോൾ ഓർമ്മയെയും ശ്രമത്തെയും അവൻ അറിയുന്നില്ല.
ഇച്ഛതി ധ്യായതി ദ്വേഷ്ടി വാക്യം വാചയതേ ച കഃ
ആഗ്രഹിക്കുകയും, ധ്യാനിക്കുകയും, ദ്വേഷിക്കുകയും, വാക്ക് പറയുകയും ചെയ്യുന്നത് ആരാണ്?
സ വേത്തി ഗന്ധാംശ്ച രസാഞ്ഛുതീശ്ച സ്പര്ശം ച രൂപം ച ഗുണാംശ്ച യേ ഽല്യേ
അവൻ സുഗന്ധം, രുചി, ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, സൂക്ഷ്മമായ ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയെ അനുഭവിക്കുന്നു.