നിര്ഹാരീ സംഹതഃ സ്നിഗ്ധോ രുക്ഷോ വിശദ ഏവ ച
അത് പുറത്തെടുക്കുന്നതും, ചേർന്നതും, മൃദുവും, ഉണക്കവും, തെളിയുന്നതുമാണ്.
ജ്യോതിഃ പശ്യതി ചക്ഷുര്ഭ്യഃ സ്പര്ശം വേത്തി ച വായുനാ
വെളിച്ചം കണ്ണുകൾകൊണ്ട് കാണുന്നു, സ്പർശം വായുവിലൂടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
രസജ്ഞാനം തു വക്ഷ്യാമി തന്മേ നിഗദതഃ ശൃണു
രുചിയുടെ അറിവ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കാം; ഞാൻ പറയുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
മധുരോ ലവണസ്തിക്തഃ കഷായോ ഽമ്ലഃ കടുസ്തഥാ
മധുരം, ഉപ്പു, കയ്പ്, കശായം, പുളി, കാരം — ഇതാണ് രുചികൾ.
ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപശ്ച ത്രിഗുണം ജ്യോതിരുച്യതേ
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം — ഈ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാണ് വെളിച്ചത്തിന് 있다고 പറയുന്നു.
ഹ്രസ്വോ ദീര്ധസ്തഥാ സ്ഥൂലശ്ചതുരസ്രോ ഽണുവൃത്തവാന്
ചെറുത്, നീളം, കട്ട, നാലു വശം, സൂക്ഷ്മം, വൃത്തം.
കഠിനശ്ചിക്കണഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലോ മൃദു ദാരുണഃ
കഠിനം, ഒട്ടിയ, മൃദുലം, ലയമുള്ളത്, മൃദു, കഠോരമായത്.
തത്രൈകഗുണമാകാശം ശബ്ദ ഇത്യേവ തത്സ്മൃതമ്
ഇവയിൽ, ആകാശത്തിന് ഒരൊറ്റ ഗുണം മാത്രം ഉണ്ട്, അതാണ് ശബ്ദം.
ഷഡ്ജോ ഋഷഭഗാന്ധാരൌ മധ്യമോധൈവതസ്തഥാ
ഷഡ്ജം, ഋഷഭം, ഗാന്ധാരം, മധ്യമം, ധൈവതം, അങ്ങനെ.
ഏഷ സപ്തവിധഃ പ്രോക്തോ ഗുണ ആകാശസംഭവഃ
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ഏഴു വിധ ഗുണങ്ങളാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
മൃദങ്ഗഭേരീശങ്ഖാനാം സ്തനയിത്നോ രഥസ്യ ച
മൃദംഗം, ഭേരി, ശംഖം, മിന്നൽ, രഥം എന്നിവയുടെ ശബ്ദം.
വായവ്യസ്തു ഗുണഃ സ്പര്ശഃ സ്പര്ശശ്ച ബഹുധാ സ്മൃതഃ
വായുവിന്റെ ഗുണം സ്പർശമാണ്; സ്പർശം പലവിധം ആണെന്ന് പറയുന്നു.
തഥാ ഖരോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ ലവുര്ഗുരുതരോ ഽപി ച
അങ്ങനെ, കഠിനം, മൃദു, മൃദുലം, ലഘു, ഭാരമുള്ളത് എന്നിവയും.
ഏവമേകാദശവിധോ വായവ്യോ ഗുണ ഉച്യതേ
ഇങ്ങനെ വായുവിന്റെ ഗുണം പതിനൊന്നായി പറയുന്നു.
അവ്യാഹതൈശ്ചേതയതേ നവേതി വിഷമാ ഗതിഃ
തടസ്സമില്ലാതെ ഒമ്പത് തരത്തിലുള്ള പ്രേരണകളാൽ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതിന്റെ സഞ്ചാരം സ്ഥിരമല്ല.
ആപോ ഽഗ്നിര്മാരുശ്ചൈവ നിത്യം ജാഗ്രതി ദേഹിഷു
ജലവും, അഗ്നിയും, വായുവും എല്ലായ്പ്പോഴും ശരീരികളിൽ സജീവമാണ്.
പാര്ഥിവം ധാതുമാസാദ്യ യഥാ ചേഷ്ടയതേ ബലീ
ശക്തനായവൻ ഭൂമിയിലെ ഘടകം പ്രാപിച്ചാൽ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അതുപോലെ...
പ്രാണോ മൂര്ദ്ധനി വാഗ്നൌ ച വര്തമാനോ വിചേഷ്ടതേ
ശിരസ്സിലോ വാക്കിന്റെ അഗ്നിയിലോ പ്രാണൻ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതും അങ്ങിനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മനോ ബുദ്ധിരഹൄങ്കാരോ ഭൂതാനി വിഷയശ്ച സഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇവയൊക്കെയും...
പൃഷ്ടതസ്തു സമാനേന സ്വാം സ്വാം ഗതിമുപാശ്രിതഃ
പിന്നിൽ സമാനപ്രാണനോടൊപ്പം ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ വഴിയെ പിന്തുടരുന്നു.
വഹന്മൂത്രം പുരീഷം വാപ്യപാനഃ പരിവര്തതേ
അപാനൻ മൂത്രമോ മലമോ വഹിച്ച് ശരീരത്തിൽ ചുറ്റുന്നു.
ഉദാന ഇതി തം പ്രാഹുരധ്യാത്മജ്ഞാനകോവിദാഃ
ആത്മജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അതിനെ ഉദാനൻ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ശരീരേഷു മനുഷ്യാണാം വ്യാന ഇത്യുപദിശ്യതേ
മനുഷ്യരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ അതിനെ വ്യാനൻ എന്നാണു പഠിപ്പിക്കുന്നത്.
രസാന്വാരു ദോഷാംശ്ച വര്തയന്നതി ചേഷ്ടതേ
അത് ശരീരത്തിലെ രസങ്ങളും ദോഷങ്ങളും വിതരണം ചെയ്യുന്നു.
സമന്വിതസ്ത്വധിഷ്ടാനം സമ്യക് പചതി പാവകഃ
തന്നുടെ സ്ഥാനം പ്രാപിച്ച അഗ്നി ശരിയായി അന്നം പാകം ചെയ്യുന്നു.
രേതസ്തസ്മാത്പ്രജായന്തേ സര്വസ്രോതാംസി ദേഹിനാമ്
അതിനാൽ രേതസ്സും, എല്ലാ നാളികളും ജീവികൾക്കുള്ളിൽ ഉൽപ്പന്നമാകുന്നു.
ഊഷ്മാ ചാഗിരീതി ജ്ഞേയോ യോ ഽന്നം പചതി ദേഹിനാമ്
ശരീരത്തിൽ അന്നം പാകം ചെയ്യുന്നതിനെ ഊഷ്മാവും അഗ്നിയും എന്നു അറിയണം.
സ ഊര്ധ്വമാഗമ്യ പുനഃ സമുത്ക്ഷിപതി പാവകമ്
അത് മുകളിലേക്ക് എത്തി വീണ്ടും അഗ്നിയെ ഉണർത്തുന്നു.
നാഭിമൂലേ ശരീരസ്യ സര്വേ പ്രാണാശ്ച സംസ്ഥിതാഃ
ശരീരത്തിലെ നാഭിമൂലത്തിൽ എല്ലാ പ്രാണന്മാരും നിലകൊള്ളുന്നു.
വഹൄന്ത്യന്നരസാന്നാഡ്യോ ദശപ്രാണപ്രചോദിതാഃ
പത്ത് പ്രാണന്മാർ ഉണർത്തുമ്പോൾ നാളികൾ അന്നരസം വഹിക്കുന്നു.