ജീവം പശ്യാമി വൃക്ഷാണാമചൈതന്യം ന വിദ്യതേ
ഞാന് മരങ്ങളില് ജീവന് കാണുന്നു; അവയില് ചൈതന്യത്തിന്റെ അഭാവമില്ല.
ആഹാരപരിണാമാഞ്ച സ്നഹോ വൃദ്ധിശ്ച ജായതേ
ആഹാരം മാറുന്നതിലൂടെ ഈര്പ്പവും വളര്ച്ചയും ഉണ്ടാകുന്നു.
പ്രത്യേകശഃ പ്രഭിദ്യന്തേ യൈഃ ശരീരം വിചേഷ്ടതേ
ഇവ ഓരോന്നായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, അതിനാല് ശരീരം പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു.
ഇത്യേതദിഹ സംഘാതം ശരീരേ പൃഥിവീമയേ
ഇങ്ങനെ, ഈ ശരീരത്തിലെ ഘടകങ്ങള് ഭൂമിയില്നിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്.
അഗ്നിര്ജനയതേ യഞ്ച പഞ്ചാഗ്നേയാഃ ശരീരിണഃ
അഗ്നി ജനനത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ശരീരികള് അഞ്ചു അഗ്നികളാല് രൂപപ്പെട്ടവരാണ്.
ആകാശാത്പ്രാണിനാമേതേ ശരീരേ പഞ്ച ധാതവഃ
ആകാശത്തില്നിന്ന് ജീവികളുടെയെല്ലാം ശരീരത്തില് അഞ്ചു ഘടകങ്ങളും ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
ഇത്യാപഃ പഞ്ചധാ ദേഹേ ഭവന്തി പ്രാണിനാം സദാ
ഇങ്ങനെ, ജലത്തിന് അഞ്ചു രൂപങ്ങള് ജീവികളുടെ ശരീരത്തില് എപ്പോഴും നിലനില്ക്കുന്നു.
പ്രാണാത്പ്രീണയതേ പ്രാണീ വ്യാനാവ്ദ്യായച്ഛതേ തഥാ
പ്രാണവായുവിലൂടെ ജീവി പോഷിക്കപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ വ്യാനവായുവും അവനെ നിലനിര്ത്തുന്നു.
ഇത്യേതേ വായവഃ പഞ്ച വേഷ്ടയന്തീഹദേഹിനമ്
ഇങ്ങനെ ഈ അഞ്ചു വായുക്കളാണ് ഇവിടെ ശരീരധാരിയെ ചുറ്റി പിടിക്കുന്നത്.
തസ്യ ഗന്ധസ്യ വക്ഷ്യാമി വിസ്തരാഭിഹിതാന്ഗുണാന്
അവയുടെ ഗന്ധത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദമായി പറയാം.
നിര്ഹാരീ സംഹതഃ സ്നിഗ്ധോ രുക്ഷോ വിശദ ഏവ ച
അത് പുറത്തെടുക്കുന്നതും, ചേർന്നതും, മൃദുവും, ഉണക്കവും, തെളിയുന്നതുമാണ്.
ജ്യോതിഃ പശ്യതി ചക്ഷുര്ഭ്യഃ സ്പര്ശം വേത്തി ച വായുനാ
വെളിച്ചം കണ്ണുകൾകൊണ്ട് കാണുന്നു, സ്പർശം വായുവിലൂടെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
രസജ്ഞാനം തു വക്ഷ്യാമി തന്മേ നിഗദതഃ ശൃണു
രുചിയുടെ അറിവ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കാം; ഞാൻ പറയുന്നത് ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
മധുരോ ലവണസ്തിക്തഃ കഷായോ ഽമ്ലഃ കടുസ്തഥാ
മധുരം, ഉപ്പു, കയ്പ്, കശായം, പുളി, കാരം — ഇതാണ് രുചികൾ.
ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപശ്ച ത്രിഗുണം ജ്യോതിരുച്യതേ
ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം — ഈ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാണ് വെളിച്ചത്തിന് 있다고 പറയുന്നു.
ഹ്രസ്വോ ദീര്ധസ്തഥാ സ്ഥൂലശ്ചതുരസ്രോ ഽണുവൃത്തവാന്
ചെറുത്, നീളം, കട്ട, നാലു വശം, സൂക്ഷ്മം, വൃത്തം.
കഠിനശ്ചിക്കണഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ പിച്ഛിലോ മൃദു ദാരുണഃ
കഠിനം, ഒട്ടിയ, മൃദുലം, ലയമുള്ളത്, മൃദു, കഠോരമായത്.
തത്രൈകഗുണമാകാശം ശബ്ദ ഇത്യേവ തത്സ്മൃതമ്
ഇവയിൽ, ആകാശത്തിന് ഒരൊറ്റ ഗുണം മാത്രം ഉണ്ട്, അതാണ് ശബ്ദം.
ഷഡ്ജോ ഋഷഭഗാന്ധാരൌ മധ്യമോധൈവതസ്തഥാ
ഷഡ്ജം, ഋഷഭം, ഗാന്ധാരം, മധ്യമം, ധൈവതം, അങ്ങനെ.
ഏഷ സപ്തവിധഃ പ്രോക്തോ ഗുണ ആകാശസംഭവഃ
ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന ഈ ഏഴു വിധ ഗുണങ്ങളാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്.
മൃദങ്ഗഭേരീശങ്ഖാനാം സ്തനയിത്നോ രഥസ്യ ച
മൃദംഗം, ഭേരി, ശംഖം, മിന്നൽ, രഥം എന്നിവയുടെ ശബ്ദം.
വായവ്യസ്തു ഗുണഃ സ്പര്ശഃ സ്പര്ശശ്ച ബഹുധാ സ്മൃതഃ
വായുവിന്റെ ഗുണം സ്പർശമാണ്; സ്പർശം പലവിധം ആണെന്ന് പറയുന്നു.
തഥാ ഖരോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ ലവുര്ഗുരുതരോ ഽപി ച
അങ്ങനെ, കഠിനം, മൃദു, മൃദുലം, ലഘു, ഭാരമുള്ളത് എന്നിവയും.
ഏവമേകാദശവിധോ വായവ്യോ ഗുണ ഉച്യതേ
ഇങ്ങനെ വായുവിന്റെ ഗുണം പതിനൊന്നായി പറയുന്നു.
അവ്യാഹതൈശ്ചേതയതേ നവേതി വിഷമാ ഗതിഃ
തടസ്സമില്ലാതെ ഒമ്പത് തരത്തിലുള്ള പ്രേരണകളാൽ അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതിന്റെ സഞ്ചാരം സ്ഥിരമല്ല.
ആപോ ഽഗ്നിര്മാരുശ്ചൈവ നിത്യം ജാഗ്രതി ദേഹിഷു
ജലവും, അഗ്നിയും, വായുവും എല്ലായ്പ്പോഴും ശരീരികളിൽ സജീവമാണ്.
പാര്ഥിവം ധാതുമാസാദ്യ യഥാ ചേഷ്ടയതേ ബലീ
ശക്തനായവൻ ഭൂമിയിലെ ഘടകം പ്രാപിച്ചാൽ എങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു, അതുപോലെ...
പ്രാണോ മൂര്ദ്ധനി വാഗ്നൌ ച വര്തമാനോ വിചേഷ്ടതേ
ശിരസ്സിലോ വാക്കിന്റെ അഗ്നിയിലോ പ്രാണൻ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതും അങ്ങിനെ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
മനോ ബുദ്ധിരഹൄങ്കാരോ ഭൂതാനി വിഷയശ്ച സഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം, ഭൂതങ്ങൾ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇവയൊക്കെയും...
പൃഷ്ടതസ്തു സമാനേന സ്വാം സ്വാം ഗതിമുപാശ്രിതഃ
പിന്നിൽ സമാനപ്രാണനോടൊപ്പം ഓരോന്നും തങ്ങളുടെ വഴിയെ പിന്തുടരുന്നു.