സമസ്ത ചൈതന്യത്തിനും പ്രകൃതിക്കും അനുഗ്രഹം നൽകാൻ ഭഗവാൻ സ്വയം രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുന്നു. തന്റെ സ്വതന്ത്രമായ പ്രവർത്തനശേഷിയാൽ, എല്ലാ ജീവികൾക്കും മോക്ഷം നൽകാൻ അദ്ദേഹത്തിന് കഴിയും. ഈ മോക്ഷം തന്നെയാണ് ശിവന്റെ സർവ്വാത്മകമായ സ്വരൂപം, അതാണ് ചൈതന്യത്തിന്റെ ദാനവും. അതുകൊണ്ടാണ് ശംഭു അനുഗ്രഹദാതാവും, ആനന്ദാനുഭവത്തിനായി അക്ഷരനാഥനുമാകുന്നത്. ഏതൊരു ഫലവും, അതിന്റെ കര്ത്താവും, ഉപാധികളും, ഉപകരണങ്ങളും ഇല്ലാതെ കാണപ്പെടാറില്ല. ശിവന്റെ ശക്തി അനാദിയും അനന്തവും ഏകവും ശാശ്വതവുമാണ്. അവളുടെ സ്വഭാവപ്രകാരം, അവൾ തന്നെയാണ് മായാമാതാവ്; അവളുടെ ഇഷ്ടാനുസൃതമായ പ്രവർത്തികളാൽ ഭ്രമം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ അധിപൻ, ആ പ്രവർത്തികളെ നിരീക്ഷിച്ച്, തന്റെ ശക്തികൾകൊണ്ട് മായയെ ഉണർത്തുന്നു. ആദ്യമായി, ഭഗവാൻ വിവിധ ശക്തികൾകൊണ്ട് ഘടിതമായ സമയതത്ത്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഉടൻ തന്നെ, മായാ നിയമസ്വഭാവമുള്ള ഒരു ശക്തിയെ പ്രസവിക്കുന്നു. പിന്നെ, ആ ശാശ്വതമായ മായാ, ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്ന മഹാഭ്രമണിയായ് ഉദയിക്കുന്നു. അവളിൽ നിന്നാണ്, മനുഷ്യരിൽ അശുദ്ധി ഉൽപാദിപ്പിച്ച്, സമയത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ അവൾ നിർബന്ധമായി നിയന്ത്രിതാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നത്. ഉദാഹരണാർത്ഥം, അവൾ വീണ്ടും വ്യക്തിക്ക് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളെ മുന്നിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ജ്ഞാനശക്തിയുടെ സ്വപ്രവർത്തനത്തോടെ ആ മായയുടെ മറവിൽ നിന്ന് അറിവ് വികാസം പ്രാപിക്കുന്നു. അതുവഴി, ആനന്ദം അനുഭവിക്കാൻ ഉതകുന്ന പരമോപാധി ലഭ്യമായി തീരുന്നു. അനുഭവ്യവിഷയത്തിലും, അനുഭവത്തിലും, അനുഭാവിയിലും ആ പരമോപാധി തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. സംക്ഷേപത്തിൽ, ബുദ്ധി ആനന്ദം മുതലായ രൂപങ്ങൾ സ്വീകരിക്കുകയും, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളുടെ രൂപം ധരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ളതാണെങ്കിലും, ബുദ്ധി പ്രവർത്തിയുടെ സ്വഭാവമുള്ളതാണെന്നതാണ് സത്യം. ഉപാധികളോടും അനുഭവാഗ്രഹത്തോടുമുള്ള ബന്ധം കാരണം, അതിന്റെ പ്രവർത്തനം തുടരുന്നു. എന്നാൽ, അകൃതൃത്വം അംഗീകരിച്ചാൽ, അനുഭാവി എന്ന പദം നിർർത്ഥകമാകും. വ്യക്തിയിൽ കര്ത്തൃത്വം ഇല്ലെങ്കിൽ, ഉപാധികളും മറ്റും അർത്ഥശൂന്യമായി പോകും. ഉപാധികൾക്കും മറ്റും കര്ത്താവെന്ന നിലയിൽ ബുദ്ധിയെ അംഗീകരിക്കുന്നത് ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മാത്രമാണ്. അതുവഴി, അനുഭവത്തിനായി, ദേഹിയിലൊരു വ്യത്യാസം വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഈ തത്ത്വങ്ങൾകൊണ്ട്, വ്യക്തി അനുഭാവിയായി സ്ഥാപിതനാകുന്നു. സമയത്തിന്റെ സ്വഭാവം പോലെ, അനുഭവത്തിനായി അവ്യക്തം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഭൂമിയിലെയും മറ്റും ആധാരത്തിൽ ഗുണങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം കാണപ്പെടുന്നില്ല, മഹർഷേ. അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നാണ് മൂന്നുഗുണങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ആ ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന്, ബുദ്ധി ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അതാണ് വിഷയങ്ങളെ കുറിച്ചുള്ള നിർണയശേഷി. മഹത്ത്വത്തിൽ നിന്ന്, കര്ത്തൃത്വം ഉള്ള അഹങ്കാരം ജനിക്കുന്നു. ആ അഹങ്കാരം, ഗുണങ്ങളുടെ ഇരട്ട വിഭജനത്താൽ വീണ്ടും മൂന്നായി ഭേദം വരുന്നു. സാത്വികഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും ഉത്ഭവിക്കുന്നു. രാജസികഭാഗത്തിൽ നിന്ന്, പ്രവർത്തനത്തിനായി കർമേന്ദ്രിയങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഇവിടെ മനസ്സ് ആഗ്രഹത്തെയും ഉദ്ദേശപ്രവൃത്തിയെയും പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വഭാവപ്രകാരം, മനസ്സ് എപ്പോഴും ബാഹ്യോപാധിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നാൽ, അതു മറ്റു ഉപാധികളെക്കാൾ അകത്തേക്ക് പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ, മനസ്സിനെ അന്തഃകരണമെന്നു വിളിക്കുന്നു. അതിന്റെ ക്രമമായ പ്രവർത്തികൾ ആഗ്രഹം, ഉദ്ദേശം, ജ്ഞാനം എന്നിങ്ങനെയാണ്. ഇവയാൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടേണ്ട വിഷയങ്ങൾ ശബ്ദം മുതലായവയാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം, മഹർഷേ. വാക്ക്, കൈകൾ, കാൽ, ഗുദം, ശിശ്നം എന്നിവയും കർമേന്ദ്രിയങ്ങളാണ്. ഉപാധികൾ സിദ്ധിയുടെ ഉപകരണങ്ങളാണ്; ഉപാധികൾ ഇല്ലെങ്കിൽ പ്രവർത്തി ഉണ്ടാവില്ല.