ഒരു കാലത്ത് ഭൂമിയില് അതിശയകരമായ ചില അടയാളങ്ങള് പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു തുടങ്ങി. ഇരുമ്പ് മൂര്ച്ചയുള്ള നഖങ്ങളോടെ പൂച്ചകള് നിലം ചുരണ്ടുമ്പോള്, പുഴുവിന്റെ വരികള് തകര്ന്നുപോകുകയും അനേകം മിനുക്കുരുവികള് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും ചെയ്തു. സൂര്യോദയത്തിലും അസ്തമയത്തിലും സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നിറം മാറിയതുപോലും കാണപ്പെട്ടു. ഭൂമി കിഴക്കോട്ടു നോക്കി കിടക്കുന്ന ആമയുടെ ഒമ്പത് അവയവങ്ങളിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നതെന്നും, ആമയുടെ നാഭി ഭാഗം ആറ് അകത്തളങ്ങളാണ്, അതിന്റെ കൈ ഭാഗം സ്ത്രി, കലിംഗ, കിരാത എന്നീ പ്രദേശങ്ങളാണ്, കാല്പാദം ഗൗഡ, കൈങ്കണ, ശാല്വ, ആന്ധ്ര, പോഡ്ര, പുലിന്ദ, ചീന, യവന, ഗുജര എന്നിങ്ങനെയും, കൈകള് ഖസ, അങ്ക, വംഗ, ബാഹ്ലിക, കാംബോജ എന്നീ പ്രദേശങ്ങളായും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഈ അവയവങ്ങളില് നന്മ വരുമ്പോള് ക്ഷേമവും, ദുഷ്ടത വരുമ്പോള് അനിഷ്ടഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. ചിലപ്പോള് മനുഷ്യര് അപ്രതീക്ഷിതമായി കരയുകയും പാടുകയും ചിരിക്കുകയും വിയര്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിലര് തല താഴ്ത്തി നില്ക്കുകയും ഒരിടം വിട്ട് മറ്റിടത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഗാന്ധര്വ നഗരത്തിന്റെ ദര്ശനം, പകലില് നക്ഷത്രങ്ങള് കാണുന്നത്, ഗാന്ധര്വ പുക ശരീരമാകെ പടരുന്നത്, പകലോ രാത്രിയോ ഭൂമി വിറയുന്നത്, രാത്രിയില് ഇന്ദ്രധനുസ്, ആമ, മുകളില് വെള്ള കാക്ക, രണ്ട് മൂന്നു തലകളുള്ള ജീവികള് ജനിക്കുന്നത്, ഗ്രാമങ്ങളില് നായ്ക്കളുടെ വാസം, പീഡക നക്ഷത്രങ്ങള് എന്നിവയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. മരങ്ങള് കാലത്തേക്കാള് വിട്ട് പൂക്കുകയും പഴം കായ്കയും ചെയ്താല്, ഇവയൊക്കെ ദേശനാശത്തിന് കാരണമാകുന്ന വന് അശുഭചിഹ്നങ്ങളാണ്. ഈ അവയവങ്ങളുടെ മദ്ധ്യഭാഗങ്ങളില് ഭയം, പ്രശസ്തിയുടെ നാശം, നഷ്ടം, പ്രശസ്തി, സന്തോഷം, ദുഃഖം എന്നിവ ഉരുത്തിരിയുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, ഈ വിധത്തിലുള്ള എല്ലാ അശുഭചിഹ്നങ്ങളിലും ഇവര്ത്ഥം മനസ്സിലാക്കണം. മഹാമുനിയേ, ഇതുവരെ ഞാന് നിമിത്തശാസ്ത്രം സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിച്ചു. ഇനി ഞാന് ഉത്തമമായ ഛന്ദശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കാം. അക്ഷരങ്ങള്ക്കും സ്വരങ്ങള്ക്കും ഉള്ള വ്യത്യാസം കൊണ്ടാണ് ഛന്ദസിന് രണ്ട് വിധങ്ങള് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഛന്ദസ്സിന്റെ കാരണങ്ങള് ഛന്ദശാസ്ത്രജ്ഞര് വ്യക്തമാക്കുന്നു. നടുവില് ഹ്രസ്വം വരുന്ന അക്ഷരസംഹിതയെ രഗണമെന്ന് പറയുന്നു; ഒരു സംഘത്തിന്റെ അവസാനത്തില് വരുന്നവയെ സഗണമെന്നും. മൂന്ന് ഹ്രസ്വങ്ങള് ചേര്ന്നതിനെ നഗണമെന്നും, മൂന്നു വ്യത്യസ്ത അക്ഷരങ്ങള് അക്ഷരസംഹിതകളാണെന്നും പറയുന്നു. സന്ധി, വിശര്ഗ്ഗ, അനുസ്വാര എന്നിവയ്ക്ക് ശേഷം വരുന്ന അക്ഷരങ്ങള് ഹ്രസ്വങ്ങളായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. ഒരു പാദം നാലിലൊന്ന് ഭാഗമാണ്; അതിന്റെ വിഭജനം വിരാമം എന്നാണ് പറയുന്നത്. നാല് പാദങ്ങള്ക്കും സമാനമായ ലക്ഷണങ്ങള് ഉണ്ടെങ്കില് അതിനെ സമഛന്ദസെന്ന് വിളിക്കുന്നു; വ്യത്യസ്തമായാല് വിഷമഛന്ദസെന്ന്. ഒരു പാദത്തിന് ഇരുപത്താറ് അക്ഷരങ്ങള് വരെ ഉണ്ടാകും; ഓരോന്നും വേറേ കണക്കാക്കണം. മൂന്ന് പാദമോ ആറ് പാദമോ ഉള്ള ഛന്ദസ്സുകള്ക്ക് പ്രത്യേകമായ പേരുകളുണ്ട്. അവയുടെ പേരുകള് ശ്രവിക്കൂ: ഗായത്രീ, ഉഷ്ണിക്, അനുഷ്ടുപ്, ബൃഹതീ, പങ്ക്തി, ശക്കരി, സാതി, പൂര്വ, അഷ്ടി, അഷ്ടി തുടങ്ങിയവയാണ്. വ്യത്യാസം, സംയോജനം, അതിരിക്തം, ഉയരങ്ങള് എന്നിവയും ഉണ്ട്. വരിയില് ഭാരം കുറഞ്ഞ അക്ഷരങ്ങള് എല്ലാം ഭാരമുള്ളവയ്ക്ക് മുന്പിലും താഴെയും വേണം വെക്കാന്. ഈ ക്രമം നിലനില്ക്കുന്നത് ഭാരം കുറഞ്ഞ അക്ഷരങ്ങള് മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോള് വരെ തുടരുന്നു. ഇരട്ടയായി കണക്കാക്കേണ്ട ഘടകങ്ങളില് സ്ഥിതികൃതമായവ ഇരട്ടയാക്കണം. ആവര്ത്തിക്കുന്ന അക്ഷരങ്ങള് മേലും കീഴിലും ക്രമത്തില് നിരത്തി കണക്കാക്കണം. ഇങ്ങനെ, മഹാമുനിയേ, ഞാന് നിനക്കു നിമിത്തശാസ്ത്രവും ഛന്ദശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും സംക്ഷിപ്തമായി വിവരിച്ചു.