വർഷം ഉണ്ടാക്കുന്നത് ആകാശഗംഗയിലെ ഗ്രഹങ്ങൾ അവരുടെ സ്വാഭാവിക ക്രമത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോഴാണ്; എന്നാൽ അവ അപ്രകൃതമായി തിരിഞ്ഞ് സഞ്ചരിച്ചാൽ മഴയുണ്ടാകില്ല. സൂര്യൻ അർദ്ര നക്ഷത്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, ആ സമയത്ത് അവയുടെ ഉദയത്തിൽ മഴ പെയ്യും. എന്നാൽ മഴ കുറവായാൽ വിളകൾക്ക് വിലയേറും; മഴയില്ലെങ്കിൽ വിളവുകൾ വളരെ സമൃദ്ധമായിരിക്കും. ചന്ദ്രനും ശുക്രനും കേന്ദ്രസ്ഥാനത്ത് ഉണ്ടായാൽ എല്ലാ തടസ്സങ്ങളും നീങ്ങും. അർദ്ര മുതൽ മൃഗശിരസു വരെ ദിവസേന വ്യക്തമായി മഴയുണ്ടാകും. ചൊവ്വ ലിയോയിൽ വിഭജിതമായിരിക്കുമ്പോഴും കർക്കടകത്തിൽ വിഭജിതമല്ലാതിരിക്കുമ്പോഴും മഴ പെയ്യും. കിഴക്കൻ വിളവിന് അഹിർബുധ്ന്യയും, പിന്നീട് വരുന്ന വിളവിന് രേവതി നക്ഷത്രവുമാണ് പ്രധാനമായത്. ബ്രഹസ്പതി ഏഴാം സ്ഥാനത്തും ശുക്രൻ വക്രഗതിയിലുമാണെങ്കിൽ, ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് ഏഴാം രാശി വരെയുള്ളവ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കും. മഘാ നക്ഷത്രം പടിഞ്ഞാറോട്ടു ചായം കാണിക്കാതെ ആകാശത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ഇരുമ്പ് നഖങ്ങളുള്ള പൂച്ചകൾ ഭൂമിയെ ചുരണ്ടുമ്പോൾ, പുഴുക്കളുടെ വരികൾ തകർന്നുപോകുമ്പോൾ, അനേകം ജ്വാലാമുകികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുമ്പോൾ, ഉദയസമയത്തോ അസ്തമയത്തോ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും നിറം മാറിക്കാണുമ്പോൾ—ഇവയൊക്കെയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ട അടയാളങ്ങളാണ്. കിഴക്കോട്ടു മുഖമുള്ള ആമയുടെ ഒമ്പത് അംശങ്ങളിൽ ഭൂമി സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിന്റെ നാഭി പ്രദേശം ആകുന്ന ആറു വിറയക്കുന്ന ഭൂഭാഗങ്ങൾ, സ്ത്രീ, കലിംഗ, കിരാത ദേശങ്ങൾ കൈപ്രദേശവും, ഗൗഡ, കൈങ്കണ, ശാൽവ, ആന്ധ്ര, പോഡ്ര ദേശങ്ങൾ കാലപ്രദേശവും, പുലിന്ദ, ചീന, യവന, ഗുജര ദേശങ്ങൾ കാലപ്രദേശവും, ഖസ, അംഗ, വംഗ, ബാഹ്ലിക, കാംബോജ ദേശങ്ങൾ കൈപ്രദേശവുമാണ്. ഈ ഒമ്പത് ഭാഗങ്ങളിൽ (നാഭിമുതൽ), ദുഷ്ടം ഉണ്ടെങ്കിൽ ദോഷവും, ശുഭം ഉണ്ടെങ്കിൽ മംഗളവും ഉണ്ടാകും. ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യർ കരയുകയും പാടുകയും വിയർക്കുകയും ചിരിക്കുകയും ചെയ്യും; അവർ തലകുനിച്ചുനിൽക്കുകയും ഇടംമാറി സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യും. ഗന്ധർവ നഗരങ്ങൾ കാണപ്പെടുകയും, പകലിൽ തന്നെ നക്ഷത്രങ്ങൾ ദൃശ്യമായിരിക്കുകയും ചെയ്യും. ഗന്ധർവ പുക ശരീരത്തിൽ പടരുകയും, ഭൂമി പകലോ രാത്രി വിറയ്ക്കുകയും, ഇന്ദ്രധനുസ്സോ, രാത്രി തവളയോ, കുന്നിൻ ചുവടിൽ വെള്ള കാക്കയോ കാണപ്പെടുകയും ചെയ്യും. രണ്ടു മൂന്നു തലകളുള്ള ജീവികൾ ജനിച്ചേക്കാം, ഗർഭത്തിലുമാകാം. ഗ്രാമങ്ങളിൽ നരി വാസം ചെയ്യുകയും, പുഞ്ചിരി കാണുകയും, പാതിരാത്രിയിൽ പൂക്കളും പഴങ്ങളും വിരിയുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ—ഇവയൊക്കെയും ദേശങ്ങളുടെ നാശത്തിന് കാരണമാകുന്ന വലിയ അദ്ഭുതങ്ങളാണ്. നാഭി പ്രദേശത്തിൽ നിന്ന് ഭയം, പ്രശസ്തിയുടെ നാശം, നഷ്ടം, പ്രശസ്തി, സന്തോഷം, ദുഃഖം എന്നിവ വരാം. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനായുള്ളോ, ഈ എല്ലാ അദ്ഭുതങ്ങളിൽ, ഞാൻ നിനക്ക് ലക്ഷണശാസ്ത്രം സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്ക് പരമമായ ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രം വിശദീകരിക്കാം. അക്ഷരങ്ങൾക്കും സ്വരങ്ങൾക്കും ഉള്ള വ്യത്യാസം മൂലം ഛന്ദസിന് രണ്ടുവിധം ഉണ്ട്. ഛന്ദസ്സിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് ഛന്ദശ്ശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ പറയുന്നു. ഇടയിൽ ഹ്രസ്വം വരുന്ന ഒരു ഗണത്തെ 'രഗണ' എന്നും, അവസാനം ഗണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നതിനെ 'സഗണ' എന്നും പറയുന്നു. മൂന്നു ഹ്രസ്വങ്ങൾ ചേർന്നതിനെ 'നഗണ' എന്നും, മൂന്നു ഏകാക്ഷരങ്ങൾ ചേർന്നതിനെ 'അക്ഷരസംഘം' എന്നും പറയുന്നു. സംയോജനം, വിശർഗം, അനുസ്വാരം എന്നിവക്ക് ശേഷം വന്നാൽ അവ ഹ്രസ്വമായിരിക്കും. ഒരു പാദം നാലിൽ ഒരു ഭാഗമാണ്; അതിന്റെ വിഭജനം 'യതി' (വിശ്രമം) എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. നാലു പാദങ്ങൾക്കും സമാന സ്വഭാവം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ 'സമ' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ശാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവത്തോടെയും ഭക്തിയോടെയും ഈ വിഷയങ്ങൾ ഗുരു ശിഷ്യസംബാഷണത്തിൽ വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു.