അസ്തിത്വത്തിന്റെയും അനസ്തിത്വത്തിന്റെയും സാരമായത് ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും എന്നിങ്ങനെ പാട്ടുപാടപ്പെടുന്നു. അജ്ഞാനം പൂര്ണതയിലാകുമ്പോള് അത് ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണമായി മാറുന്നു. ഒന്നില് ലയിച്ച ബുദ്ധി ജ്ഞാനമെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനെ വ്യത്യാസമില്ലാത്ത ബുദ്ധിയോടെ കാണുമ്പോള് സാംസാരിക അസ്തിത്വം നശിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്ത് ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും എല്ലാം വ്യത്യസ്തമാണ്. അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉപാധിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു ഈ ലോകം മുഴുവന് രൂപംകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. എങ്ങനെ അഗ്നിയുടെ ദഹനശക്തി അതിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ ചൂട് കൊണ്ട് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഈ ശക്തിയും ലോകത്ത് വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ദേവിയെ ചിലര് ഭാരതി, ചിലര് ഗിരിജാ, മറ്റു ചിലര് അംബിക എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. അവളെ കൗമാരി, വൈഷ്ണവി, വാരാഹി, ഇന്ദ്രി, ശാംഭവി എന്നിങ്ങനെയും വിളിക്കുന്നു. മഹർഷികള് അവളെ പ്രകൃതിയും പരമവും എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അവള് പ്രകടമായതിലും അപ്രത്യക്ഷമായതിലും ലോകത്ത് സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു. സൃഷ്ടി, സംരക്ഷണം, നാശം എന്നിവയുടെ കാരണമായി അവളാണ് മാറിയിരിക്കുന്നത്. അതിനാല് പരമാത്മാവ് ശാശ്വതനാണ് എന്ന് പറയുന്നു. ലോകങ്ങളെ സംരക്ഷിക്കുന്ന, ലോകങ്ങളില് നിന്ന് അകന്നിരിക്കുന്ന, പരമപുരുഷനാണ് അവന്. അതിനാല് അതില് ഏറ്റവും ഉയര്ന്നത്, അതിനും മുകളിലുള്ളത്, അക്ഷരമായ പരമാവസ്ഥയാണ്. കാലപുരുഷന് എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്ന അവനെ യോഗികള് പരമമായ പരമമായി ധ്യാനിക്കുന്നു. അവന് ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മാത്രം അറിയപ്പെടുന്ന, ചൈതന്യവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞ രൂപമാണ്. അവനെ ശരീരമെന്നു വിളിക്കുന്നവരെ അജ്ഞാനത്തിന്റെ പരിഹാസം എന്നാണ് ശോകത്തോടെ പറയുന്നത്. സൃഷ്ടി, സംരക്ഷണം, ലയനം എന്നീ മൂന്നു രൂപങ്ങള് അവന് സ്വീകരിക്കുന്നു. ആനന്ദസ്വരൂപനായ ആത്മാവ് അവനാണ്; അങ്ങനെയുള്ളത് മറ്റൊരാളില്ലെന്ന് സന്യാസിയെ ഉപദേശിക്കുന്നു. പരമേശ്വരന് വ്യത്യസ്തമായതിലും വ്യത്യാസമില്ലാത്തതിലും നിലകൊള്ളുന്നു. ലോകത്തിന്റെ പ്രകടനത്തിന് കാരണമായതിനാല് അവളെ പ്രകൃതിയെന്നു ജ്ഞാനികള് വിളിക്കുന്നു. പ്രകൃതി, പുരുഷന്, കാലം—ഈ മൂന്നു ഘടകങ്ങള് നിലകൊള്ളുന്നു. ശുദ്ധമായ പരമസ്ഥാനം വിഷ്ണുവിന്റെ ഏറ്റവും ഉയര്ന്ന സ്ഥിതിയാണ്. അവന് ലോകങ്ങള് സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ഗുണങ്ങള്ക്ക് ആധാരവും, ഗുണങ്ങളുടെ സ്വരൂപവുമാണ്. അവനില് നിന്ന് മഹത് (മഹാപ്രിൻസിപ്പി), അതിനുശേഷം ബുദ്ധി, അതില് നിന്ന് അഹം ഉത്ഭവിച്ചു. സൂക്ഷ്മഭൂതങ്ങളില് നിന്ന് ലോകത്തിനായി ജീവികള് ജനിച്ചു. ഓരോ ഘടകവും അനുസൃതമായി അടുത്തത്ക്കു കാരണമായി മാറുന്നു. മൃഗങ്ങളുടെ ഗര്ഭത്തില് ജനിച്ച ജീവികള്—പശു, പക്ഷി, കാട്ടുമൃഗങ്ങള്—അവയുടെ ശേഷം, പദ്മജന്മാവായ ബ്രഹ്മാവ് മനുഷ്യവംശം സൃഷ്ടിച്ചു. ഈ പുത്രന്മാര് ലോകം ഭര്ത്തവായി, ദേവന്മാരും, അസുരന്മാരും, മനുഷ്യരും നിറഞ്ഞു. തപസ്സും സത്യവും—ലോകങ്ങള് സത്യത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് നിലകൊള്ളുന്നത്. ബ്രാഹ്മണന്മാരില് ഏറ്റവും നല്ലവനേ, അതിന്റെ താഴെ മഹതലയും അതിന് താഴെ രസതലയും നിലകൊള്ളുന്നു. അവന് ലോകങ്ങളുടെ അധിപന്മാരെ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും സൃഷ്ടിച്ചു. എല്ലാ ജീവികളുടെ നിലകളും പ്രവൃത്തികളും യഥാക്രമം ക്രമീകരിച്ചു. ലോകലോകപര്വതം ഭൂമിയുടെ അറ്റത്താണ്, അതിനിടയില് ഏഴ് സമുദ്രങ്ങളുണ്ട്. പ്രശസ്തമായ പുറമൊഴികളുള്ള നദികളും, അമരന്മാരെപ്പോലുള്ള ജനങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ട്. ക്രൗഞ്ച, ശാക, പുഷ്കര—ഇവ ദേവതകളുടെ ലോകങ്ങളാണ്. ഉപ്പും, ഇനിപ്പഞ്ചസാരയും, മദ്യം, നെയ്യും, തയിരും, പാലും, വെള്ളവും കൂടെ അവിടുണ്ട്. ലോകങ്ങള് ലോകലോകപര്വതത്തിന്റെ വീതിയില് ഇരട്ടിയാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.